WOŁYŃ - PAMIĄTKI POLSKICH CZASÓW

BOREMEL

   Pierwszymi znanymi dziedzicami Boremla byli Kurcewiczowie h. Kurcz, którzy nawet od miejscowości owej przyjąć mieli nazwisko i ty­tuł książąt Boremelskich. W XVII w. dobra te były własnością spokrewnionych z Kurcewiczami Aleksandra i Katarzyny z Chrynickich. Po wygaśnięciu obu wymienionych rodów Bo­remel przeszedł do ks. Poryckich, a następnie wraz z ręką ostatniej z rodu ks. Zofii Izabelli dostał się Krzysztofowi Koniecpolskiemu, wojewodzie bełskiemu. Córka wojewody, Helena, poślubiła Stefana Zahorowskiego, kaszte­lana wołyńskiego, wnosząc z kolei Boremel mężowi jako wiano. W końcu, w posagu jedy­nej córki Zahorowskich, Katarzyny, zamężnej za Wojciechem Czackim h. Świnka, Boremel przeszedł do Czackich.

   Początkowo skupiali oni wielkie latyfundia w jednym ręku. Następnie podzielili się jednak na kilka linii. Powstała więc także linia zwana później „boremlowską”. Zapoczątkował ją Franciszek Czacki (1727-1787), syn Michała, kasztelana wołyńskiego i Konstancji z Wielhorskich, piastujący wiele wysokich urzędów, kawaler obu polskich orderów, żonaty z ks. Kunegundą Sanguszkówną. Wzniósł on w Boremlu okazały pałac późnobarokowy. Bu­dynek ów musiał być gotowy przed 1781 r., skoro dnia 1 grudnia tego właśnie roku Fran­ciszek Czacki podejmować mógł w swej „no­wej rezydencji kosztownej i gustownej” wraca­jącego właśnie z Kamieńca króla Stanisława Augusta. W parę lat później fundator pałacu umarł, a wdowa po nim po upadku powstania kościuszkowskiego otrzymała polecenie wy­przedania wszystkich swych wołyńskich posia­dłości, liczących wówczas 4000 „dusz". W 1796 r. przymus ten został cofnięty i Bore­mel w ciągu paru jeszcze dziesiątków lat pozo­stawał w ręku Czackich.

   Najspokojniejszy żywot wiódł w Boremlu syn Franciszka, Dominik Czacki (ur. w 1774 r.), szambelan JKM, żonaty z Reginą Gutkowską. Dalszym i ostatnim dziedzicem dóbr był Mi­chał Czacki (1797-1860), regimentarz wołyń­ski, pułkownik wojsk polskich i marszałek szla­chty. W 1831 r. zamyślał on zorganizować na Wołyniu powstanie, a gdy mu się to na większą skalę nie udało, zebrał oddział złożony z mie­szkańców swoich wsi i osobiście wziął czynny udział w bitwie stoczonej właśnie pod Boremlem. Za dzielność otrzymał Złoty Krzyż Vir­tuti Militari. Gdy następnie wraz z Dwernickim udało mu się przedrzeć do Warszawy, zo­stał mianowany przez Skrzyneckiego pułkow­nikiem. Po upadku powstania rząd rosyjski skonfiskował Michałowi Czackiemu Boremel ze wszystkimi należącymi do klucza folwarka­mi. Była to wówczas fortuna przedstawiająca wartość czterech milionów złotych. Na koniec życia osiadł Czacki w małym majątku w Gali­cji, gdzie umarł nie pozostawiwszy męskiego potomka. Na nim też wygasła linia boremel­skich Czackich.

   Nie wiadomo, jaki zamek czy pałac istniał wcześniej w Boremlu. Miejscowość ta jako posiadająca jedną z piękniejszych rezydencji zachodniego Wołynia, stała się bowiem głośna dopiero w drugiej połowie XVIII w. po wybu­dowaniu tam przez Franciszka Czackiego no­wego pałacu. Jego projekt opracował architekt królewski nazwiskiem Coustou. Dekoracje ścienne wykonał trynitarz Jan (w zakonie Jó­zef) Prechtl (Prachtl), autor przede wszystkim malowideł kościelnych. Już po ukończeniu pałacu w latach dziewięćdziesiątych XVIII w. Dionizy Mikler założył wokół park krajobrazo­wy, wykorzystując umiejętnie usytuowanie siedziby na skraju wysokiego brzegu płynącej obok rzeki Styr. Pałac nie przetrwał zbyt dłu­go w stanie nienaruszonym, gdyż w czasie bit­wy został poważnie zrujnowany. Po konfiska­cie dóbr nie został już odbudowany, choć mu­ry jego przetrwały do ostatnich dziesiątków XIX w. Ich widok z lat siedemdziesiątych tamtego stulecia znany jest ze zrobionego z na­tury rysunku Napoleona Ordy. Zgadza się on w zasadniczych rysach z wykonanym w 1832 r. pomiarem, przedstawiającym fasadę budynku, rzut parteru oraz obu górnych kondygnacji. Obie ryciny dowodzą, iż pałac boremelski był budowlą dwukondygnacyjną z mezzaninem, stojącą na rzucie dość szerokiego prosto­kąta, nakrytą gładkim dachem czterospadowym z lukarnami i dwoma symetrycznie po­nad kalenicę wyprowadzonymi kominami zbiorczymi. Do pewnego stopnia znane są tyl­ko elewacje frontowa i prawa boczna. Na tej podstawie można więc stwierdzić, że fasadę akcentowały trzy pseudoryzality: trójosiowy środkowy i dwa jednoosiowe skrajne. W części parterowej wszystkie one miały narożniki boniowane, w części górnej ujęte najprawdopo­dobniej w ramy pilastrów. Kondygnacje od­dzielały od siebie szerokie gzymsy. Okna miały kształt prostokątny, z wyjątkiem zbliżonych do kwadratu okien mezzanina oraz porte-fenetrów występujących w górnej części ryzalitów, zamkniętych półkoliście. Prowadziły one na balkony, wsparte na mocno występujących kroksztynach. Środkowy pseudoryzalit wień­czyła ścianka attykowa z dużą owalną tarczą herbową i koroną. Po obu stronach ścianki sta­ły kamienne wazony. Ścianki attykowe z usko­kami zamykały także ryzality boczne. Być mo­że, iż całą bryłę pałacu pokrywały pilastry, cze­go na podstawie skromnej ikonografii, jaką dysponujemy, przesądzić nie można. Górne okna ryzalitów dekorowały też zapewne sztu­katerie w postaci festonów girlandowych, za­znaczonych lekko na rysunku Ordy.

   Wewnątrz pałac miał w obu kondygnacjach układ dwutraktowy. Z obszernej sieni na par­terze, przeznaczonym głównie na cele miesz­kalne, dwubiegowe schody wiodły na piętro, pomyślane jako reprezentacyjne. Mieściły się tam m.in. trzy wielkie, niesymetrycznie ułożone sale. Środkowa z nich, przesunięta nieco na prawo, z czterema oknami wychodzącymi na ogród, służyła najprawdopodobniej jako balo­wa, a przylegająca do niej z lewej strony, zna­cznie mniejsza, jako salonik. Niemal całą sze­rokość pałacu po prawej jego stronie zajmowa­ła podłużna sala o dwóch oknach w elewacji ogrodowej i aż sześciu w elewacji bocznej. Słu­żyła ona najprawdopodobniej jako jadalna. Można było wejść do niej zarówno z pokoju przylegającego do górnej części westybulu, jak i bezpośrednio z sali balowej. Na temat wy­stroju wewnętrznego pałacu nie dysponujemy żadnymi przekazami.

   Rysunek Ordy, wykonany po 1860 r., przedstawia jedynie bryłę samego pałacu. Na­tomiast pomiar z 1832 r. pokazuje także dwie wielkie, podłużne parterowe oficyny, stojące po obu stronach dziedzińca, powiązane z kor­pusem głównym ćwierć kolistymi galeriami. Oficyna lewa mieściła z pewnością pokoje goś­cinne. Wskazywał na to jej układ dwutraktowy z biegnącym przez środek korytarzem. Oficyna prawa, z układem bardziej skomplikowanym, służyła najprawdopodobniej celom gospodarczo-administracyjnym. Obie galerie od stro­ny dziedzińca zaopatrzone były w półkoliście zamknięte porte-fenetry. Wzdłuż galerii lewej, podzielonej na szereg małych pomieszczeń, od strony zewnętrznej biegł korytarz. Galeria pra­wa, narysowana słabiej, łączyła się od tyłu z ja­kimiś dalszymi zabudowaniami. Jako przedłu­żenie linii obu oficyn, w dość dużej od nich odległości, stały jeszcze dwa niewielkie pawilo­ny na rzucie kwadratu, może kordegardy przy nie zaznaczonej na rysunku bramie wjazdowej.


DAWNE REZYDENCJE
WOŁYŃSKIE

Rezydecje na Wołyniu na podstawie zestawień Romana Aftazanazego.

GAZETY WOŁYŃSKIE
1918-1939

Gazety wydawane na Wołyniu 
1918-1939

MAPY HISTORYCZNE
WOŁYNIA

Przekrój map wydawanych na temat Wołynia i Guberni Wołyńskiej.

SZKOLNICTWO POLSKIE
NA WOŁYNIU DO 1939

Szkolnictwo na Wołyniu od Szkoły Pijarów po projekt wyższej uczelni.

PARAFIE KATOLICKIE
1918-1939

Parafie katolickie na podstawie opracowania Leona Popka.

LITERATURA
O WOŁYNIU

Zestawienia literatuiry o Wołyniu wydawanych w wielu językach.

LUDNOŚĆ ŻYDOWSKA
NA WOŁYNIU do 1943

Zestawienia ludności żydowskiej zamieszkującej Wołyń.

LUDNOŚĆ UKRAINSKA
NA WOŁYNIU do 1945

Ludność ukraińska 
(zwanej dawniej Rusinami) na Wołyniu.

piłsudskI
Na Wołyniu

Kampania legionów polskich na Wołyniu w latach 1915-1916.

KOP
NA WOŁYNIU

Struktura Korpusu Ochrony Pogranicza 
1924-1939

GIMNAZJUM I LICEUM
KRZEMIENIECKIE

Szkoła Krzemieniecka utworzona przez Czackiego 1805-1832

UPA NA WOŁYNIU
LUdobóstwo

Zbrodnicza działalność UPA
na Wołyniu.

PARKI KRAJOBRAZOWE
WOŁYNIA

Parki krajobrazowe dawnego Wołynia.
(przekrój)

POWSTANIE LISTOPADOWE
NA WOŁYNIU

Korpus Dwernickiego
na Wołyniu. 
Kampania 1832 roku.

POWSTANIE STYCZNIOWE
NA WOŁYNIU 1861-1962

"Złota Hramota" 
jako symbol równości
powstańców

27 WOŁYŃSKA DYWIZJA
1943-1944

Powstanie i szlak bojowy żołnierzy
z Wołynia.

L.O.P.P.
NA WOŁYNIU

Ośroki 
szybowcowego szkolenia na Wołyniu
.

KAMIENIOŁOMY
W JANOWEJ DOLINIE

Największy 
zakład produkcyjny
na Wołyniu. 

OSADNICTWO WOJSKOWE 
NA WOŁYNIU 1918-1939

Osiedla wojskowe
na Wołyniu 
ziemia za służbę.

ZABYTKI STAROŻYTNIEGO
WOŁYNIA DO 1939 roku

Zabytki starożytne sklasyfikiwane do 1939 
na Wołyniu.