Серед усіх істориків-волинєзнавців на особливу увагу і пошанівок заслуговує наукова спадщина Миколи Івановича Теодоровича. Хоча його праці широко відомі істориками і ними активно послуговуються усі, одначе про самого науковця написано вкрай мало.

Микола Іванович Теодорович народився у 1856 р. в сім'ї православного священика ґубернського міста Ґродно, що в Білорусі. В 1879 р. він закінчив Литовську духовну семінарію у Вільно, де готували в ті часи духовенство для православних єпархій північно-західного реґіону Російської імперії. Вищу церковну освіту здобув у Санкт-Петербурзькій духовній академії. 4 серпня 1883 р. він був призначений викладачем Священного Письма у званні кандидата з правом на магістра у Волинську духовну семінарію, що була відкрита з 1835 року в м. Кременці. Найбільш вірогідно, що його призначення було на Волинь було викликане недостатньо високим рівнем викладацьких кадрів у згаданій семінарії. З цього часу розпочинається волинський період у діяльності М.Теодоровича, який тривав до 1899 року[1].
Найфундаментальнішою науковою працею Микола Теодоровича є ним складене п’ятитомне видання «Історично-статистичного опису  Волинської єпархії»[2]. Складання історично-статистичних описів різних єпархій було викликане розпорядженням Священного Синоду від 19 травня – 6 жовтня  1850 року. Правління Волинської семінарії на своїх зборах 27 листопада 1850 року вирішило із-за складності і багатогранності завдання доручити складання церковно-історичного опису Волинської єпархії 4 викладачам семінарії: професору церковної історії Увадському, вчителю церковної історії К. Жуковичу, професору А. Добротворському і вчителю Пурієвичу. Незабаром ці викладачі залишили семінарію і робота зупинилися. Кращі умови з'явилися з утворенням у вересні 1867 року «Волынский епархиальных ведомостей» - офіційного видання органу епархії. На шпальтах цього часпоису булло видруковано ряд краєзнавчих розвідок як викладачів семінарії, так і просто зацікавлених в історії Волині осіб.  В квітні 1886 р. керівництво семінарії запропонувало М. Теодоровичу зайнятись складанням «Пам'ятної книги» парафій єпархії. Молодий дослідник, знайомлячись із статистичними відомостями благочинних, єпархіальним архівом, аналізуючи волинезнавчі сторінки в працях В.Татіщева, М. Карамзіна, М. Максимовича, зібрання документів «Архива Юго-Западной России» тощо вирішив скласти повний «Історико-статистичний опис Волинської єпархії». До коротких клірових описів він почав додавати історичні тексти, документи, свідчення священників, інші записи. Таким чином спочатку у «Волинських єпархіальних відомостях», а потім і окремими книгами з'явились описи 1477 парафій і церков 10 волинських повітів. Автор присвятив видання «ревнителям православия русской народности на Волыни» і здійснив його на користь «Попечительства о воспитанниках Волынской духовной семинарии». В епіграф до праці винесено слова із Іпатіївського літопису: «Молю вы, братие, аще что писахь, или нєдописахь или переписахь, исправляйте Бога ради, а не кляните»[3].
Перший том «Історично-статистичного опису  Волинської єпархії» відкривається рядом узагальнених нарисів: «Краткий очерк истории Волыни», «Епископы Волынской епархии», «Границы, народонаселение, устройство поверхности, реки, озера, бола, почва, царство ископаемых, климат, разделения на округи и управление».  Кожний том також подає ряд нарисів з історії повіту або міста, їх адміністративно-територіального поділу, меж, населення, ґрунтів, рельєфу, інших геолого-природничих характеристик. Описи населених пунктів повітів включають також розширені нариси про повітове місто і старовинні містечка та описи церков і сіл по благочинних округах. Окрім того, в текстах або примітках поміщено довідково-краєзнавчу інформацію та тексти документів латинською, польською мовами або в авторському перекладі. Серед них: родоводи князів Радзивілів, Любомирських, Чарторийських, Острозьких, Сангушків, Велицьких, Ружинських, окремі унікальні архівні документи тощо.
Особливе місце в науковому доробку М.Теодоровича займає 5-й том, який має дещо доповнену і більш відповідну для книги назву» Волинь в описаниях городов, местечек и сел в церковно-историческом, географическом, этнографическом, археологическом и др. отношениях». Він безпосередньо стосується 142 населених пунктів Ковельського, Камінь-Каширського, Старовижівського, Турійського та Ратнівського районів нашого краю. Безумнівним є також той факт, що, за кількістю цитат і посилань цей том займає чільне місце у всіх публікаціях про історію міст та сіл Волинського Полісся.
Цінною науковою працею М. Теодоровича є книга  «Город Владимир Волынской губернии»[4] (1893), де подається не лише історія цього древнього міста та його монастирів та храмів, але й вміщено детальну розповідь про хід святкувань 900-ліття Волинської єпархії під назвою «Празднование 900-летнего юбилея Волынской епархии (10,11,12 мая 1892 года)». З 1899 року розпочинається 15 – річний період його педагогічної та наукової діяльності у Царстві Польському. Відомо, що Микола Теодорович спочатку працював інспектором народних училищ Калішської та Седлецької учбових дирекцій на Підляшші та одночасно викладав у духовній семінарії. В 1906 році він згадується вже як начальник Радомської учбової дирекції, а через кілька років він вже інспектор Маріїнського Жіночого Інституту у Варшаві. Саме звідти він надсилає до редакції «Волынских епархиальных ведомостей» свої  наукові матеріали по історії Волині. В цьому часописі ним було опубліковано в 1903 р. 15, в 1904 - 3, а  в 1905 р. - 1 архівні підбірки документів з історії Почаївської Лаври, які продовжили серію археографічних публікацій з історії цієї святині, здійснювані дослідником ще в 1895-1898 pp. Всі вони були зібрані і видані окремою книгою під назвою «Дарственная запись Анны Гойськой на устройство Почаевского монастыря от 11 ноября 1597 г.» (Почаїв, 1908). Як зазначає волинський археограф поч. XX ст. Василь Левицький, ця назва не відповідає змісту книги, оскільки, крім дарчого запису знаменитої фундаторки монастиря, в ній поміщено багато інших документів, що стосуються як самої Лаври, так і інших монастирів. Всі документи надруковані мовою оригіналу, із короткою передмовою публікатора до кожного з них, де зазначено походження та місцезнаходження писемної пам'ятки і її короткий зміст. Недоліком цієї цінної публікації, на думку В. Левицького, є відсутність системи в розміщенні матеріалу[5].
В1904 p. M. Теодорович здійснив друге, повністю перероблене видання своєї історії міста Кременця Волинської губернії, а в 1912 р. надіслав у «Волынские епархиальные ведомости» невелике повідомлення «О хиротонии на Волыни єпископа Василия» . Краєзнавець і надалі підтримував зв'язки з волинськими духовними школами, де працював у 1883-1899 pp. (Волинською духовною семінарією і Волинським (Кременецьким) єпархіальним жіночим училищем). В1906 р. він, вже як начальник Радомської учбової дирекції народних училищ, надіслав привітання єпархіальному жіночому училищу з нагоди 25-річчя його заснування єпископом Острозьким Віталієм (Гречулевичем). М. Теодорович залишався почесним членом «попечительства о нуждающихся воспитанниках Волынской духовной семинарии»; грошові надходження від продажу томів його історико-статистичного опису довгі роки залишалися одним з головних джерел прибутків цієї добродійної установи[6].
З початком Першої світової війни М.Теодорович разом з Інститутом був евакуйований у м. Саратов, куди були вивезені ряд державних установ, навчальних закладів та тисячі біженців із Заходу України[7]. Тут ним було зокрема видано розвідку про Саратовський Маріїнський інститут благородних дівчат[8].
Щодо смерті Миколи Теодоровича певну інформацію дають. мемуари відомого варшавського православного священика, публіциста і церковно-громадського діяча протопресвітера Терентія Павловича Теодоровича - однофамільця Миколи Івановича і його учня по Волинській духовній семінарії, де краєзнавець викладав Святе Письмо і єврейську мову. Мемуари були видані у Варшаві в 1935 р. до 40-річчя душпастирської праці протопресвітера. Т. Теодорович не повідомляє в мемуарах точної дати смерті свого вчителя, колеги і однофамільця, хоча її місцем однозначно називає Саратов. Фразу з мемуарів "во время войны эвакуировавшегося в Саратов" і її закінчення "там скончавшегося" можна зрозуміти в значенні "во время войны скончавшегося"[9].

[1] Микола Теодорович: біобібліографічний нарис //Минуле і сучасне Волині. Олександр Цинкаловський і край: Матеріали IX наукової історичної конференції 20-23 січня 1998 р. - Луцьк: Надстир'я, 1998. -с. 77-79
[2] Теодорович  Н. И. Историко-статистическое описание церквей и приходов Волынской епархии. – Почаев: тип. Почаево-Успенской лавры, 1898-1903.- т. 1-5.
[3] Силюк А., зазначена праця.
[4] Теодорович  Н. И., Город Владимир Волынской губернии в связи с историей Волынской иерархии. – Почаев: тип.  Почаево-Успенской лавры, 1893. – 234+270 с.
[5] Левицкий В. Материалы по истории Почаевской Лавры, - т. I. - Почаев, 1912. - С. 8
[6] Манько М. До післяволинської біографії Миколи Теодоровича та з"ясування дати і місця його смерті // Острозький краєзнавчий збірник. - Острог, 2004. -Вип.1. - C. 36-37
[7] Там само, С. 36-37.
[8] Теодорович Н. И. История Саратовского Мариинского Института благородных девиц, 1854-1916. – Саратов, 1916. – 254 с.
[9] Теодорович Т. Автобиографические воспоминания в связи с церковными событиями и переживаниями моей прошедшей жизни - школьной и служебной - до возвращения моего в Варшаву в 1921 году // Теодорович Т. К сорокалетию пастырства. 1895 -17(30) IX -1935. - Варшава, 1935. - С. 15 (другого рахунку).

ŁUCKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE (1920-1939)

 

Powstało w listopadzie 1920 jako sekcja naukowa Łuckiego Obwodowego Koła Związku Lekarzy Państwa Polskiego i usamodzielniło się w 1921.

Strukturalnie Towarzystwo było organizowane w następny sposób : Walne Zebranie, Zarząd, komisja. Liczyło się członków : 33(1926), 37(1927), 40(1936). Prezesami byli : dr Franciszek Miłaszewski (1920-1933), dr Mieczysław Jasiński(1934-1939). Członkowie Zarządu : dr Mininzon, dr Bejlin, dr Rzewnowski, dr Adam Wojnicz, dr Jan Wiński, Lucjan Olszewski, dr Włodzimierz Lipiński, dr Maria Kuraczycka i in.
Celem towarzystwa było : praca naukowa w dziedzinie medycyny teoretycznej i praktycznej; badanie przyrody i warunków sanitarno-higijenicznych Wołynia; szerzenie wiadomośći z higijeny wśród miejscowej ludności.
Dla osiągnięcia tych celów członkowie Towarzystwa organizowywali posiedzenia, podczas których odbywały się omówienia i demonstracje wybranych przypadków chorobowych. Tematyka zebrań dotyczyła podstawowych specjalności lekarskich, tzn. chorób wewnętrznych i zakaźnych, położnictwa, chirurgii. Streszczenia referatów i wystąpień publikowano na łamach „Polskiej Gazety Lekarskiej” i „Nowin Lekarskich”, uznanych od 1924 za organ Towarzystwa.
Towarzystwo prowadziło swoją  praktyczną działalność na terenach Łucka i okolicznych miejscowości. Srodki finansowe na realizacje celów pochodziły ze składek członkowskich, część z których przeznaczała się na cele społeczne. Budżet roczny(1925) : 4.070 zł.
Członkowie Łuckiego Towarzystwa Lekarskiego wystąpili z inicjatywą założenia Wołyńskiego Towarzystwa Higienicznego, które zawiązało się w Łucku 10 kwietnia 1922. Na zebranie organizacyjne był zaproszony prezes Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego dr Nowak, który obiecał pomoc i wszelkie rekomendacje. Materialne zabiezpieczenie stworzone Towarzystwo musiało zdobywać własnym wysiłkiem. 18 kwietnia 1922 w Równem odbyło się zebranie , które miało na celu założenie  rówieńskiego Koła Wołyńskiego Towarzystwa Higienicznego.
Łuckie Towarzystwo Lekarskie było współorganizatorem 11 ZJAZDU TOWARZYSTWA  INTERNISTOW POLSKICH.  Zjazd odbył 26-29 września 1935 w Łucku jako rezultat uznanych  i cenionych zasług lekarzy, pracujących na Wołyniu.
Towarzystwo niejednokrotnie występowało do lokalnych władz z projektami zarządzeń przeciwepidemicznych. Były publikowane artykuły w stylu popularnym z zakresu medycyny w gazecie wojewódzkiej „Wołyń”. Członkowie Towarzystwa prowadziły zajęcia na kursach dla sióstr pogotowia sanitarnego Polskiego Czerwonego Krzyża i instruktorów drużyn ratowniczych.
Biblioteka Towarzystwa o charakterze naukowym założona w 1920 i przeznaczała się dla  członków. Księgozbiór zawierał 544 wol.(1930) oraz czasopisma lekarskie.
Towarzystwo utrzymywało muzeum anatomo-patologiczne.
Działalność Łuckiego Towarzystwa Lekarskiego została przerwana wybuchem drugiej wojny światowej.

Eugeniusz Ziniewicz - Klewań (Ukraina)
 

Na Wołyniu prawie każda piędź ziemi zroszona jest polską krwią. Mówiąc o mogiłach wojskowych rozpocząć należy od miejsca spoczynku uczestników Powstania Styczniowego pod dowództwem generała J.Wysockiego (1809-1873), których w mieście Radziwiłłów leżą powstańców, którzy zginęli 1.07.1863 w jednej z największych bitew z wojskiem rosyjskim. Istnieją rozbieżności stosownie ilości poległych po stronie polskiej: źródła rosyjskie mówią o 300, źródła polskie - 500 oraz pra­wie 600 osób. Stan mogiły w 1993 był straszliwy - całkowicie zarośnięta krza­kami razem z ogrodzeniem metalowym. Na kamiennej tablicy, którą przypad­kowo odczuwać można pod nogami, z trudem dało się odczytać napis : „Kamień węgielny pod pomnik powstańcom 1863 roku. Radziwiłłów. 1.07.1938”. Mamy na Wołyniu kompleks miejsc pamięci, związanych z walkami polskich legionistów pod wodzą komendanta J.Piłsudskiego w latach 1915-1916. W międzywojennym dwudziestoleciu szlak bojowy legionistów był sta­rannie uporządkowany i zagospodarowany turystycznie. Było tu do 20 cmen­tarzy, mogił pojedynczych, pomników, ziemianek, transzei. Udało mi się zwiedzić tylko Kostiuchnówkę i Komendanta w Polskim Lasku. Nie zdziwiłem się rozpaczliwemu stanu cmentarza dzięki charakterowi mojej pracy... Konieczna jest potrzeba organizowania ekspedycji celem której było by przejście szlakiem legionistów, inwentaryzowanie tego co pozostało z jednoczesnym fotografowaniem albo filmowaniem wideo. Mając to w rękach bić na alarm.
 
B: Następną jest grupa cmentarzy i mogił, związanych z czasem woj­ny polsko-bolszewickiej I9I9-I920.
 
1. Równe - cmentarz żołnierzy, którzy zginęli najprawdopodo­bniej w czasie walk z armią Budionnego w pierwszej poł. lipca 1920. Pochowano tu 150 osób ale nie wykluczono że licz­ba może być większa - 300. Stan cmentarza jest niezły. trzebno tylko ustawić zbiorowy pomnik ze stosownym napisem w języku polskim i ukraińskim.
2. Zdołbunów - mogiła zbiorowa 20 żołnierzy, którzy zginęli w czasie obrony miasta. Uporządkowana w 20-30 latach, stan zadowalający. Potrzebny remont albo ustawienie nowego pomni­ka.
3. Ostróg - mogiła zbiorowa 6 żołnierzy, którzy zginęli pod Ostrogiem. Uporządkowana w 1933, zrujnowana kompletnie za czasów radzieckich. Potrzebuje rekonstrukcji i ustawienia no­wego pomnika.
4. Korzec - 3 mogiły pojedyńcze oraz zbiorowy pomnik ku czci żołnierzy, poległych pod Korcem w 1920. Uporządkowana w 20- 30 latacn. Za czasów radzieckich częściowo uszkodzony pomnik. Potrzebuje remontu kosmetycznego.
5. Korzec - mogiła zbiorowa 32 żołnierzy, którzy zginęli za Ojczyznę. Nie tak dawno uporządkowana miejscową polską lud­nością ale bardzo prymitywnie. Potrzebny nowy pomnik.
6. Wieś Tarakanów rejonu dubieńskiego - mogiła zbiorowa żołnierzy majora W, Matczyńskiego, którzy zginęli w czasie obrony for­tu Zahorce 7-21 lipca 1920. Miejsce mogiły potrzeba zloka­lizować, ponieważ była zrujnowana doszczętnie w okresie dru­giej wojny światowej oraz za czasów radzieckich.
7. Radziwiłłów - mogiła zbiorowa żołnierzy, którzy zginęli za Ojczyznę. Miejsce mogiły potrzebno zlokalizować.
8. Bereżnica rejonu dąbrowickiego - mogiła zbiorowa żołnie­rzy. Miejsce mogiły potrzebno zlokalizować.

 

C. Jest na Wołyniu mogiła z czasów wojny polsko-niemieckiej 1939.

 

1. We wrześniu pociąg z ułanami trafił pod bombardowanie niemieckie. Zabi­tych, których było wiele, pochowano obok kolei Lwów-Zdołbunów, odcinek Radziwiłłów-Dubne, przystanek w68 km”, wieś Hajki Syteński. Miejsce mo­giły wiadome mieszkańcom wsi. Potrzebuje uporządkowania i ustawienia pomnika.

W m. Korzec jest mogiła pojedyncza, w której pochowany Wacław Piotrowski, żołnierz KOPu (Korpus Ochrony Pogranicza), który zginął 17 września 1939 w czasie najazdu sowieckiego na Polskę. Chyba to jedyna z nielicznych mogił kopistów na terytorium Ukrainy. Uporządkowana, skrom­nie memorializowana i potrzebuje corocznego remontu kosmetycznego.

Są kilka miejsc, związanych ze śmiercią kopistów - obrońców tzw. linii generała K. Sosnkowskiego, , ufortyfikowanego wschod­niego kompleksu obronnego, wybudowanego na Polesiu Wołyńskim w 1936-1939

Tamte miejsca potrzebno szukać:

  1. w rejonie ufortyfikowanego pododcinka "Tyszyca", gdzie czer­wonoarmiści rozstrzelali 19.09.1939 r. 40 kopistów,
  2. w rejonie ufortyfikowanego pododcinka "Tynne", gdzie w ciągu 19-21 i nawet kilku następnych dni września 1939 r. :
  • zginęło 226 szeregowych i kilka oficerów^
  • rozstrzelano pewne liczby jeńców polskich, głównie oficerów (okolice cerkwi w Tynnem, Łysa Góra nad Słuczem, w lesie za rzeką)6.

Wiadomo że na Wołyniu w I939-I94I było 31 obózów jeńców polskich, w których władze sowieckie przetrzymywały 34,560 tys. osób. To znaczy że powinne być mogiły tych jeńców, którzy nie wytrzymali... Na ra­zie nie ustalono miejsca takich mogił.

Ostatnia grupa mogił, które muszą być na Wołyniu to mogiły żoł­nierzy Armii Krajowej, tzn. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty, które wymagają zlokalizowania i inwentaryzacji.


 

Literatura:

  1. Encyklopedia Wojskowa. Warszawa, 1939, t. 7, s. 104.
  2. Zderzenie. 0 czym powiedział pomnik 1863 roku. Gazeta „Prapor Peremohy” (m. Radywyliw, Ukraina), 1983, 18 czerwca.
  3. Hoffman J. Przewodnik po Wołyniu (odbitka z "Przewodnika po Polsce”, Warszawa, 1938, t. 2), s. 20.
  4. Encyklopedia Wojskowa. Warszawa, 1939, t. 7, s. 105.
  5. Orłowicz M. Przewodnik po Wołyniu. Łuck, 1929, s. 212.
  6. Adam de Michelis. Reduta nad Słuczem.  „Życie Warszawy", 1992, 17 września.
  7. Adam de Michelis. Reduta nad Słuczem. „Życie Warszawy”, 1992, 17 września.
  8. Pruski Z. Fortyfikacje Polesia. „Spotkania z zabytkami”, War­szawa, 1996, nr 9, s. 19.
  9. Żaroń P. Obozy jeńców polskich w ZSRR w latach I939-I94I. Warszawa-Londyn, 1994, s. 75-76.

FORT ZAHORCE (FORT DUBNO, FORT TARAKANÓW) NA WOŁYNIU W POLSKO-BOLSZEWICKIEJ WOJNIE 1919-1921
 
Obrona fortu Zahorce była tylko epizodem ale jakże ważnym i dzisiaj słabo znanym. Fort  Zahorce (właśnie ta nazwa wykorzystuje się w polskiej literaturze wojskowej) znajduje się w 6 km na południowy zachód od miasta Dubno. Wybudowany z cegły w 1887 wg projektu płka inż. Borysowa i wzmocniony betonem przez płka inż. Bielikowa w 1892. Wchodził w trójkąt twierdz ówczesnego systemu fortyfikacji rosyjskich (Równe-Łuck-Dubno). Fort prawie nie był wykorzystany w działaniach wojennych. W 1890 zwiedził obiekt car Aleksandr III razem z rodziną.
I dopiero po I wojnie światowej przestarzała i nieprzedstawiająca wielkiej wartości pod względem techniczno-fortyfikacyjnym twierdza Zahorce została bardzo umiejętnie wykorzystana przez wojsko polskie w lipcu 1920. Wsławił się tu major Wiktor Matczyński, jako dowódca obrony fortu. Obiekt fortyfikacyjny odegrał poważną rolę w działaniach przeciwko bolszewickiej armii W. Budionnego.
Załoga twierdzy liczyła prawie 550 osób razem z oficerami oraz 40 ochotnikami z m. Dubno.
 
Historia bojowa fortu składa się z 3 okresów:

Pierwszy okres 7-12 lipca. Twierdza wykonywała rolę fortu zaporowego w luce, która utworzyła się między polskimi 2-gą i 6-tą armiami o szerokości 60 km., kontrolowała przejścia przez rzekę Ikwę, linię kolejową Dubno-Radziwiłłów, szosę do m. Brody oraz broniła się własnymi siłami po zajęciu Dubna budionowcami.

Drugi okres 13-18 lipca. Zahorce pełniło funkcję głównego ogniska obrony oraz podstawę wszystkich przeciwnatarć żołnierzy polskich z 18 dywizji piechoty, pokazując dobry przykład wspólnych działań fortyfikacji stałej z wojskiem manewrującym.

Trzeci okres 19-21 lipca. Załoga fortu ułatwiła odchodzenie żołnierzom 18 dywizji piechoty. Wieczorem 21 lipca 1920 pozostałość obrońców twierdzy na czele z Wiktorem Matczyńskim zeszła niezauważona do toru kolejowego. Stąd uderzyli w kierunku na Radziwiłłów-Brody i wykorzystując zaskoczenie, przerwali pierścień oblegających bolszewików.

15-cie niesamowicie ciężkich, ale udanych dni i nocy bronili się polscy żołnierze. Załoga fortu wytrzymała ogień artyleryjski, natarcia jak piesze tak i konne, ataki samochodów pancernych.
Zaznaczymy, że wielką rolę odgrywała znakomita znajomość terenu przez obrońców twierdzy, oraz ich aktywna pozycja. Wyrażała się ona w licznych większych lub mniejszych wypadach nocnych, które były skutecznie wykonywane. Wypady sięgały m. Dubno, wiosek Ptycza i Milcza a nawet za rzekę Ikwę.
Warto też zwrócić uwagę na takie zjawisko jak współdziałanie fortu Zahorce z pociągiem pancernym.  Sprawa w tym, że w warunkach otoczenia okresowo docierał do twierdzy z Brodów pociąg pancerny „Danuta”, którym dowodził porucznik Niewieszczyński, dostarczając amunicję i chleb oraz ewakuując rannych. Oczywiście, że ruch tego pociągu nie był łatwy, ponieważ po drodze musiał walczyć z bolszewikami i ze skutkami rozkręcania szyn na torze kolejowym. Zazwyczaj też pociąg nocował pod osłoną fortu.
Straty po stronie polskiej: 11 oficerów i czterystu kilkudziesięciu żołnierzy. Straty po stronie sowieckiej: więcej jak 1000 osób tzn. prawie połowa składu 45-tej dywizji piechoty, jak podała jedna z ukraińskich publikacji.
W połowie czerwca 1924 w Dubnie odbyły się uroczystości żałobne. W miejscowym kościele farnym odsłonięto marmurową tablicę pamiątkową, poświęconą poległym żołnierzom, które walczyli przy obronie fortu Zahorce. Ofiarodawcą tablicy wystąpił ziemianin wołyński Jan hr. Tarnowski z Kozina. Została odprawiona msza św., którą prowadził ks. kanonik Bronisław Galicki. Odsłonił tablicę przy dźwiękach orkiestry 43 pułku piechoty starosta dubieński p. Płachta. Wieczorem na terytorium fortu były złożone wieńce na mogile poległych obrońców. Wśród przemawiających głos zabrał major Matczyński.
W latach 30-tych XX w. Major Matczyński otrzymał stopień podpułkownika. Mieszkał w Dubnie. Ciekawym jest to, że władze miasta nazwali jedną z ulic jego nazwiskiem.
Prawdopodobnie podpułkownik Wiktor Matczyński zginął w Dubnie we wrześniu 1939 w czasie natarcia wojsk sowieckich.

autor: Eugeniusz Ziniewicz, Klewań (Ukraina) 2012

 

AUTENTYCZNEOPOWIADANIE O OJCU STANISŁAWIE PIESIEWICZU ZAMORDOWANYM PRZEZ NKWD W 1940 ROKU

 

Mój Ojciec, Słanisław Piesiewicz, urodził się w Maciejowicach we wrześniu 1892 r. W roku 1914 został wcielony do wojska rosyjsko-carskiego i brał udział w wojnie rosyjsko-niemieckiej. Wraz z kilkoma innymi Polakami „ulotnili” się i po wielu przygodach Ojciec znalazł się w Taszkiencie, gdzie zapoznał się z Ferdynandem Goetlem, późniejszym znanym pisarzem, prezesem PEN KLUBU Polskiego w latach 1926-1934, był autorem wielu książek, kilkunastu podróżniczych, jak na przykład: „Przez płonący Wschód” (w której nota bene są nie tylko wzmianki, ale i zdjęcia mojej Matki i Ojca podczas ucieczki dużej grupy Polaków z Taszkientu przed nacierającymi Bolszewikami, którzy mordowali, rabowali i gwałcili.) Uciekinierzy na małych mułach, wielbłądach, i przy późniejszej eskorcie „SIPOJOW” (kolonialne hinduskie oddziały pod komendą brytyjską) poprzez góry, wąwozy, utarczki z bandami rozbójników, po kilkunastu tygodniach dotarli do Indii i Bombaju.

Ojciec mój po powrocie do Polski z Indii osiedlił się w ładnym powiatowym miasteczku Zdołbunowie na Wołyniu, gdzie koło stacji kończył się szeroki bolszewicki tor i była duża węzłowa stacja kolejowa. Z tego samego miasta pochodzi były wychowanek Junackiej Szkoły Kadetów Romuald Wernik znany w Anglii pisarz (wydał 10 książek) i były publicysta „Dziennika Polskiego”, autorytet stosunków Polsko-Ukraińskich.
Ojciec, jako pracownik PKP zarabiał na „Kresach” o wiele więcej aniżeli w Dęblinie, poza tym władając płynnie w mowie i piśmie jez. rosyjskim jeździł do Sowietów (Szepietowka i Sławuta) wraz z kilkoma innymi kolejarzami polskimi jako obsługa pociągów, za co były im płacone dodatkowe diety. Ojciec opowiadał jak np. na stacji w Szepietowce wolno im było wyjść z pociągu do swojej budki, a „striełok” z bronią zawsze ostrzegał „szag na prawo ili na liewo imieju prikaz strielat”, a kiedy po spożyciu swego posiłku wyrzucali resztki za budę to dzieci ukraińskie biły się między sobą o te ochłapy. Były to czasy głodu na Ukrainie.
Raz na kilka dni przyjeżdżał pod samą stację w Zdołbunowie sowiecki pociąg osobowy. Potężna lokomotywa typu „Ordżonikidze” o wyjącym przeraźliwym gwiździe oraz zestaw 5-ciu lub 6-ciu okazałych wagonów - wszystko na pokaz - czasem przestawiali je na normalne europejskie podwozia i po kilku godzinach pociąg jechał dalej np. na Berlin, lub pasażerowie przechodzili do podstawionych tuż obok polskich „Pulmanów”. Parę razy Ojciec wziął mnie ze sobą, chcąc mi pokazać sowiecki pociąg. Ja stałem z daleka, a Ojciec witał się podaniem ręki z sowieckim kierownikiem pociągu. Dość długo rozmawiali, Ojciec podpisywał jakieś dokumenty (kręciło się też kilku policjantów i tajniaków), poczem odjeżdżaliśmy do domu.
17 września 1939 roku Sowieci wkroczyli do Polski. Po południu byli już w Zdołbunowie. Słuchaliśmy przez stary nadajnik radiowy przemówienia ich ówczesnego komisarza spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa - vel-Skrjabina – „Wystarczyło mocne uderzenie armii niemieckiej, doprawione uderzeniem niezwyciężonej naszej Armii Czerwonej i nic nie pozostało z tego poczwarnego bękarta Traktatu Wersalskiego.” Ojciec płakał i mówił – „Nie ma już Polski.” Wieczorem tego dnia widziałem przez szparę od drzwi z kuchni do pokoju, jak Ojciec z Matką rozkładali na stole mnóstwo „Mikołajewek”, złotych 10-cio i 5-cio rublowych monet, które swego czasu przywieźli z Taszkientu, gdzie Ojciec jako prawa ręka p. F. Goetla, prowadził biuro dostaw dla Rosyjskiej Armii
Po podziale złotych rubli (które swoją cześć Matka przechowała przez wywózkę 13 kwietnia 1940 r., „Siewiernyj Kazachstan, Afrykę, a które sprzedałem już w Anglii),  widziałem Ojca w nocy niosącego coś dość długiego, owiniętego w ceratę i zakopującego w naszym dużym ogrodzie. Znacznie później dowiedziałem się od Matki, że to był Ojca służbowy rewolwer, ponieważ Ojciec mój współpracował z sekcją kontrwywiadu tzw. „Dwójka” i miał kontakty z pewnymi obywatelami sowieckimi. Następnego dnia tj. 18-go września, Ojciec pojechał rowerem na stację dowiedzieć się czy ma nadal pracować. Czekaliśmy prawie do północy, ale napróżno. Ojciec nie wracał. Naraz znajomy kolejarz lekko zastukał w okno. Matka go pocichu wpuściła. Oznajmił on nam, „że Staśka (Ojca) aresztowało NKWD. wraz z kilkoma innymi kolejarzami, włącznie z zawiadowcą stacji byłym porucznikiem rezerwy p. Strzałką, że powieziono ich do wiezięnia na tzw. „Górkach” w pobliskim dużym mieście Równe (12 km. od Zdołbunowa), i pocichu wyszedł od nas.
Znajomi kolejarze często podwozili mnie do Równego z paczkami żywności dla Ojca. NKWDziści przyjmowali je, ale nigdy nie powiedzieli czy Ojciec tam jest. Czasem chodziłem naokoło więzienia łudząc się że być może coś zobaczę czy kogoś się zapytam (była tam długa brama więzienna za którą leżały zwały węgla i czasami kilku wieźniów woziło węgiel stamtąd taczkami). Naprózno. Gdzieś koło Bożego Narodzenia 1939 r. wypuszczono z więzienia rowieńskiego doktora kolejowego p. Sobańskiego, kolegę Ojca i byłego partnera do gry w preferansa w klubie kolejarzy. Zjawił się u nas potajemnie w nocy, a ja podsłuchiwałem pod drzwiami. Pamietam jak rzekł: „Kaziu, Staszka tak strasznie bili, ze próbował sobie życie odebrać.”
Po kilku tygodniach aresztowali dr Sobańskiego ponownie i osadzili tymczasowo w Zdołbunowie pod tzw. „Magistratem”, bo wiezienia w Zdołbunowie nie było. Tej samej nocy doktór powiesił się w ubikacji, bo wiedział co go czeka. 4-go kwietnia  1940  roku gruchnęła  wieść po Zdołbunowie, że na tak zwanej „rampie bolszewickiej”, gdzie był szeroki sowiecki tor, stoi pociąg towarowy z więźniami z Równego i innych miast. Złapałem Ojca rower, którego o dziwo nie zarekwirowali i odebrałem go ze stacji z kabiny kolejarzy, i pojechałem na tą rampę. Stał tam zestaw około 10-ciu bydlęcych wagonów. Było pełno NKWDzistów i milicji, a zza okiennych krat wyglądali więźniowie. Pamietam, że w jednym wagonie siedziały kobiety - jak się okazało harcerki, które śpiewały „Rotę” Konopnickiej. Straż sowiecka z wściekłością waliła kolbami w ten wagon klnąc wulgarnie, tak jak tylko sowieciarze potrafią ja natomiast nie zważając na częste kopniaki od NKWDzistów i milicjantów ciągle krzyczałem w stronę zakratowanych okien nazwisko mego Ojca. W końcu ktoś odkrzyknął „ldź synku tam do ostatniego wagonu, tam jest twój ojciec.” Pobiegłem w tamtą stronę otrzymując po drodze jeszcze kilka szturchańców i przekleństw „po matieri.” I nareszcie stanąłem kilkanaście kroków od na wpół otwartych - rozsuniętych drzwi, gdzie straż właśnie podawała „kipiatok” (gorąca woda) i jakieś ochłapy. Jeden z NKWDzistów wrzasnął na mnie żebym „wyrywał” stąd bo „i Tiebia siejczas zakluczim (zamkniemy razem z nimi). Wtem z pótotwartych drzwi któryś z więźniów głośno krzykną po rosyjsku: „Ty swołocz (wyrzutek, bydlak) nie pozwolisz synowi ostatni raz „iz swoim otcom proszczatsia.” (pożegnać się.) Widocznie w duszy Bolszewika odezwało się coś ludzkiego, bo wziął mnie za ramię i rzekł „Chodi siuda malczik, pogawari iz swoim otcom, nu poskoriej-poskoriej.” Drugi w kolejce, z jakąś menażką, stał mój Ojciec. Zrozpaczonym głosem powiedział „Synu mój już się nigdy w życiu nie zobaczymy, wiozą nas na główne śledztwo - chyba - do Charkowa. Bardzo mi jest zimno (był bez płaszcza) postaraj się i przynieś mnie mój kożuch, jutro rano; będziemy tu stać do 9-tej. Matce do jutra nic nie mów.”
Zapłakany pojechałem do domu na tzw. nowe miasto pod zagajnikiem. Starałem sie nie dać po sobie nic poznać. Z samego ranka, pod jakimś pretekstem, wsiadłem na rower "pod ramę", bo nie mogłem jeszcze dostać z siodła do pedałów i z kożuchem zawinietym  sznurkiem pognałem na "bolszewicką" rampę. Rzuciłem rower między szyny i patrzę przerażony jak pociąg zaczyna się oddalać - ponad godzinę wcześniej, niż Ojciec kazał mi przyjść, kiedy im znów mieli jeść dawać. Biegnę za pociągiem i krzyczę: "Tatusiu, tatusiu", płacząc rzewnymi łzami, a pociąg wolno oddala się, oddala... Naraz widzę jak z ostatniego wagonu, w którym był mój Ojciec ktoś przez zakratowane okno macha jakąś jasnawą szmatą - to musiał być mój Ojciec, widocznie przez szpary zdołał ujrzeć swego syna biegnącego za pociągiem. Zrozpaczony wróciłem do domu.
Kiedy przyszli Matkę i mnie wywozić 13-go kwietnia 1940 r. to najstarszy stopniem NKWDzista odczytał oficjalne zawiadomienie: "Kazimiera Pietrowna Piesiewicz nie biespakojties, jedietie k'waszemu mużu, on rabotajet po swojej specjalnosti na Pietropawłowskiej żieleznej dorogie." (Kłamali bezczelnie żeby nie sprawić paniki i krzyków rozpaczy.)
Potem był północny Kazachstan,  tzw. "amnestia", Junacy, gdzie  dodałem sobie rok i jako radio-telegrafista wraz z 30 czy 40-ma innymi zostałem przydzielony do 9- tej   kompanii   łączności   2-giej  (wówczas)   Brygady Pancernej gen. Bronisława Rakowskiego (później, wiosną 1945r. przemianowaną  na 2-gą Warszawską  Dywizję Pancerną). Jako, prawdopodobnie najmłodszy żołnierz II- Korpusu gen. W. Andersa brałem udział (chociaż nie bezpośredni)  w bitwie  o  Monte  Cassino,  liczyłem wówczas 16-lat i kilka miesięcy.
Co jakiś czas pisywałem do wielu miejsc m.in. do Czerwonego Krzyża w Anglii, do śp. profesora Zdzisława Stahla, chcąc się dowiedzieć gdzie zgniął mój Ojciec, bo co do tego nie miatem wątpliwości. Nawiązałem też korespondencję   z   p.   prokuratorem   Aleksandrem Herzogiem, wówczas doradcą ministra sprawiedliwości w roku 1994-1996. Na jego prośbę został opublikowany w "Dzienniku Polskim"  26 kwietnia 1995r. jego bardzo długi list do mnie, włącznie z apelem do podawania na adres   Minisierstwa   Sprawiedliwości   nazwisk   tych aresztowanych na Białorusi, celem ustalenia ewentualnego miejsca gdzie byli mordowani. Prokurator A. Herzog zaprosił mnie do odwiedzenia go w biurze ministerstwa, co uczyniłem w czerwcu 1995r. Dowiedziatem się, że Ojciec mój Stanistaw figuruje na tak zwanej "Liście Ukraińskiej", zamordowany w kwietniu  1940 r. Według listy dyspozycyjnej  NKWD 3435-ciu obywateli polskich straconych na podstawie Biura Politycznego WKP (b) ZSSR z dnia 5 marca 1940 r., rozstrzelanych na Ukrainie i około 7500 straconych na Białorusi a przede wszystkim 14700 polskich jeńców wojennych, wszyscy na podstawie tego samego rozkazu.
Posiadam dwie ksiązki, w której są dokładne listy z nazwiskami oraz kodem dyspozycyjnym NKWD na podstawie którego można wyliczyć w którym dniu kwietnia czy trochę później zostali zamordowani obywatele polscy na Ukrainie w 1940 roku.

Autor: Bogusław Piesiewicz, Leeds  Anglia.
 

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl