Kolegata i kościół parafialny pw. Trójcy Świętej. Pierwszy kościół, drewniany i hojnie uposażony (zapisem z 30 sierpnia 1588 r.), wybudowany został przez księcia Stanisława Radziwiłła, który pod wpływem ks. Piotra Skargi przeszedł z kalwinizmu na wiarę rzym­skokatolicką. Nowy, murowany, wzniósł w latach 1635-1640 ks. Albrecht Stanisław Radzi­wiłł. Kościół wybudowany został według projektu Włocha, Jana Maliverny (Maliuerny), z którym współpracowali: prowizor Józef Beffka, rzeźbiarz Melchior Erlenberg (którego nazwisko pisano także Ampelli, Alembek, a niekiedy Lwowianin), stolarz Michał Yalda
Germanus, rzemieślnicy: Jan Bączkiewicz, Stanisław Marlowic, Kasper Sangori i „fabri contarii” Albert Sadowski oraz Jan Grzeszkowicz.
Konsekrowany w 1640 r. przez bpa Andrzeja Gębickiego. W rok później został podnie­siony do rangi kolegiaty i uposażony wsiami Dereń i Stawki. Kościół ten jest obecnie w ruinie. Był budowlą barokową, typu bazylikowego, z fasadą rozczłonkowaną wertykalnie pilastrami korynckimi i ogromnym napisem nad nimi: DEUS DE TUIS DONIS TIBIOFFE- RIMUS oraz ustawionymi między pilastrami posągami: św. Wojciecha, św. Stanisława, św. Piotra i Pawła - dłuta Melchiora Erlenberga. Fasadę wieńczył zamknięty trójkątem fronton i dwie boczne, połączone z nimi spływami wieżyczki. Wielkie, prostokątne pole frontonu wypełnia płaskorzeźba stiukowa, przedstawiająca Matkę Boską w całej postaci, stojącą na półksiężycu wśród obłoków i główek cherubinów.
Wnętrze świątyni, wyposażone również przez Erlenberga, charakteryzowały doskonałe proporcje. Ściany szerokiej i widnej, o czterech przęsłach, nawy środkowej dekorowały rów­nież pilastry. Na ich głowach stały rzeźby dwunastu apostołów. Wczesnobarokowe ołtarze, rzeźbione w marmurze i alabastrze, a także stalle kanoników w prezbiterium były dziełem Erlenberga, ucznia Pfistera ze Lwowa. Oprócz obrazów o treści religijnej, jak np. Zwia­stowanie NMP z XV w., daru Radziwiłłów, wisiało też w kościele kilka portretów z epoki, w tym Piotra Montygerdowicza „Białego”, fundatora ks. Albrechta Stanisława Radziwiłła i jego ojca Stanisława, marszałka wielkiego litewskiego.
Pochowanym w kolegiacie ołyckiej niektórym członkom rodziny fundatora poświęcono piękne nagrobki i epitafia, przeważnie z marmuru i kolorowego alabastru. Jeden z nich, z czarnego marmuru i alabastru, ozdobiony rzeźbą Pieta z alabastru, upamiętniać miał Albrechta Stanisława Radziwiłła i jego żony Reginy z Eisenreichów. Inne dedykowane były Marynie z Myszków Radziwiłłowej, matce fundatora, Mikołajowi Krzysztofowi Radziwił­łowi, zmarłemu w wieku 26 lat i dwóm zmarłym w wieku dziecięcym potomkom pierwsze­go ordynata ołyckiego Stanisława Radziwiłła: Stanisława (ur. w w 1590 r.) i Jerzego. Skrom­niejsze, późnorenesansowe i barokowe epitafia, przeważnie z czarnego marmuru, poświęcono wybitniejszym kanonikom i proboszczom kolegiaty.
W skarbcu kościelnym przechowywano niezmiernej wartości - zarówno artystycznej, jak zabytkowej - przedmioty kultu, w tym barokowy srebrny relikwiarz św. Chavilli, mę­czennika z XVII w., i kilka innych, duży pontyfikał z tej samej epoki, trzy srebrne mon­strancje, hermy św. Argentyna i Restytuta, kute w srebrze, pastorał srebrny, częściowo zło­cony z 1631 r. i dwa mniejsze z XIX w., artystycznie kuty srebrny dzbanek z tacką, osiem ornatów z XVII i XVIII w., mitry i inne.
W 1938 r. parafia liczyła 4817 wiernych i należały do niej następujące miejscowości: Ołyka, Adamówka, Anielin, Bakorzyn, Balarka, Baszłyki, Bogusławka, Chorłupy, Chromiaków, Cumań, Czemeryn, Derno, Didycze, Dubiszcze, Ferdynandów, Głęboka (Moczulce), Grebelki, Hajsyn, Horianówka, Humienniki, Jurydyka, Kadyszcze, Kalinówka, Karpiłówka, Kopytów, Kotów, Letczany, Lisiczyn, Litwa, Metelno, Miłowica, Moszczanica, Narutówka, Nosowicze, Nowa Ziemia, Nowosiółki, Oderady, Palcze, Pelażyn, Pełża, Peretoki, Podderno, Podhorce, Pokaszczów, Radochówka, Rejtanów, Romanówka, Smolar- nia, Stanisławówka, Stawek, Suchowce, Tereszów, Turczyn, Wierzchówka, Wólka Kotow­ska, Zabłocie, Zabłotce, Zalisocze, Zaścianki, Żorniszcze.
Kapituła Kolegiaty Ołyckiej funkcjonowała aż do 1945 r.
W 1941 r. proboszczem był ks. Stanisław Woronowicz, dziekan ; ur. w 1895 r., wyśw. w 1919 r., zm. w 1961 r.
W latach 1942-1943 banderowcy zorganizowali masowe mordy Polaków na terenie parafii.
Kaplice: w Humiennikach, murowana z 1797 r., odrestaurowana w 1929 r. przez Martę Bogusz i na cmentarzu, murowana z 1818 r. Kaplice te nie zachowały się do naszych cza­sów. Zostały zniszczone prawdopodobnie po 1945 r.
Kolegiata obecnie jest restaurowana staraniem: Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” (prof. Aleksander Stelmachowski), Ministerstwa Ochrony Zabytków (prof. Ryszard Brykowski), Konsulatu Generalnego RP we Lwowie i księży z Łucka. Odnowiono już podzie­mia zabytkowych budynków otaczających świątynię i ogrodzono teren.

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl