Kościół katedralny i parafialny pw. Trójcy Świętej oraz św. Apostołów Piotra i Pawła. Pierwsza łacińska diecezja na Wołyniu ze stolicą we Włodzimierzu została powołana w 1358 r. przez króla Kazimierza Wielkiego (1333-1370). W tym czasie część Wołynia, Zie­mia Lwowska i Halicka należały do Polski, pozostałe były w posiadaniu Litwy.
Kościół włodzimierski otrzymał prawa katedralne 13.02.1375 r. od papieża Grzego­rza XI. Wtedy też został podporządkowany halickiej prowincji kościelnej.
W 1404 r. papież Bonifacy IX utworzył na Wołyniu drugą diecezję łacińską ze stolicą w Łucku. Połączenie obydwu diecezji nastąpiło w 1425 r. W dwa lata później (1427 r.) za pozwoleniem papieża Marcina V stolica biskupstwa włodzimierskiego, wraz z kapitułą, została przeniesiona przez księcia litewskiego Witolda do Łucka.
Jednocześnie książę ten ufundował w Dolnym Zamku drewnianą katedrę pod wezwa­niem Trójcy Świętej (1427 r.) Taki też był herb diecezji i kapituły łuckiej. Pierwsza kate­dra znajdowała się za obecną dzwonnicą, przy rzece Głuszec.
Pierwszym biskupem łuckim został Andrzej Spławski - były (ostatni) ordynariusz wło­dzimierski.
W projektowaniu katedry i początkowych pracach budowlanych brał udział budowni­czy Łukasz z Preszowa, który kierował pracami w łuckim Zamku Górnym. Kościół był nie­wielki, jednonawowy i posiadał trzy ołtarze: Trójcy Świętej - centralny, Wniebowzięcia NMP i Michała Archanioła - po bokach. Na frontonie miał dwie dekoracyjne wieże, trzecia znaj­dowała się w centrum wysokiego dachu. Na kościele umieszczony był pierwszy w Łucku zegar.
Kolejni ordynariusze diecezji łucko-brzeskiej upiększali wnętrze świątyni katedralnej, fundując ołtarze, obrazy, rzeźby, naczynia i szaty liturgiczne.
Szczególne zasługi dla Kościoła w ogóle położył w tym czasie bp Bernard Maciejowski (1587-1600), współtwórca unii brzeskiej i powstania Kościoła greckokatolickiego (1596).
Wojny polsko-tureckie oraz powstania i bunty chłopskie przy końcu XVI i na początku XVII w. przyniosły olbrzymie zniszczenia Wołynia i całych Kresów Rzeczypospolitej.
W tym czasie katedra uległa ruinie. Gruntowny remont przeprowadził w latach 1705-1714 bp Aleksander Wyhowski. Jednak 14 czerwca 1724 r. pożar zniszczył całe miasto. Spaliła się także katedra i kościół jezuicki. Do odbudowy natychmiast przystąpił bp Stefan Rupniewski (1721-1731), który na ten cel przekazał 200 000 złotych polskich.
Świątyni tej nie było dane przetrwać do czasów współczesnych. Spłonęła niemal doszczęt­nie w wielkim pożarze miasta, który miał miejsce 5.09.1781 r. Ocalała jedynie dzwonnica, fragmenty murów i relikwie. Wtedy bp łucko-brzeski Paweł Feliks Turski (1771-1790) po- śtanowił przenieść katedrę do kościoła pojezuickiego.
Założycielem i budowniczym kościoła oraz kolegium jezuickiego w Łucku był bp Mar­cin Szyszkowski (1604-1607) i bp Paweł Wołucki (1607-1616). Przyczynił się do tego król Polski Zygmunt II Waza, który nadał jezuitom w Łucku 6.02.1609 r. przywileje na zakup ziemi pod przyszłą budowę kościoła i planowanych obiektów kolegium. Nie wiemy dokła­dnie, kto był głównym architektem kościoła jezuickiego, późniejszej katedry. Historycy uwa­żają, że był nim Giacomo Briano - Włoch z pochodzenia, nowy architekt polskiej prowin­cji jezuitów, który przebywał w Łucku w latch 1616-1620.
Ze źródeł archiwalnych znani są kierownicy budowy katedry: Albert Ziembozius (Zembazus), Albert Fabricius i Andreas Dacbski oraz wykonawcy - murarze: Maciej Maj (Maik) i Augustyn Bargel oraz stolarz - Jan Molęda.
Poświęcenia kościoła pw. św. Apostołów Piotra i Pawła dokonał w 1639 r. bp Andrzej Gębicki (1638-1654).
W latach następnych świątynia ta przeżyła kilka pożarów: 1724,1774,1780, przed 1800, 1803, 1818,1924.
Każdorazowa odbudowa wnosiła coś nowego do architektury kościoła, szczególnie po pożarze w 1724 r. W tym czasie pracował w Łucku słynny architekt - jezuita Paweł Giżyc­ki. W 1725 r. wykonał on rzeźbiarskie dekoracje kościoła, a w latach 1729-1730 kierował odbudową i przebudową.
Na skutek likwidacji zakonu jezuitów, kościół i kolegium przejęła Komisja Edukacji Narodowej. Po spaleniu się dotychczasowej katedry Trójcy Świętej oraz na prośbę bp. Fe­liksa Turskiego. Komisja przekazała kościół i kolegium pojezuickie na potrzeby diecezji łucko-brzeskiej. W restauracji katedry udział brali trzej wybitni architekci: Michał Sobo­lewski, Faustyn Ignacy Grażdżycki i Józef Umiński.
Zgodnie z dekretem Stolicy Apostolskiej, bp kijowski Kacper Cieciszowski, podczas swego pobytu w Łucku, podniósł kościół pojezuicki do rangi katedry. W tymże roku bp pomocniczy łucki Jan Kaczkowski poświęcił kościół i nadał tytuł Trójcy Świętej oraz św. Apostołów Piotra i Pawła.
Po pożarze w 1818 r. na kościele zmieniono dach na blaszany. Na początku XX w. restaurację katedry prowadził bp łucko-żytomierski Karol Niedziałkowski (1901-1911).
Podczas pożaru w 1924 r. spłonął w katedrze ołtarz główny oraz bezcenne obrazy: cudowny obraz Matki Bożej (fot. 67) i obraz Trójcy Świętej (pędzla G. Kunce-Konicza).
Po tym wydarzeniu katedra łucka przestała być miejscem pielgrzymkowym. Próbował temu zaradzić z pozytywnym skutkiem ordynariusz łucki, bp Adolf Piotr Szelążek, który mając sobie zleconą przez Stolicę Apostolską pieczę nad znajdującym się na obszarze Rzeczypospolitej mieniem diecezji kamienieckiej - sprowadził cudowny obraz Matki Boskiej Latyczowskiej z Warszawy do Lubomia (1930), a następnie 18.11.1935 r. do katedry łuc­kiej. Historia kultu tego cudownego obrazu sięga roku 1606. Matka Boska w obrazie latyczowskim nazywana była przez wiernych „Panią Wołynia i Podola”.
Katedra łucka pw. Trójcy Świętej oraz św. Apostołów Piotra i Pawła jest trójnawową bazyliką zbudowaną na planie krzyża łacińskiego. Po obu stronach frontonu stoją niskie, trójkondygnacyjne wieże zakończone kopułami. Wschodnia wieża w przekroju jest ośmio­kątna, zachodnia jest czworokątna. Ze wschodu i zachodu wzdłuż naw biegną galerie. Pod wschodnimi galeriami i pod frontonem są dwa piętra podziemnych korytarzy, które pod­trzymują parterowe pomieszczenia. Na planie kościół ma wymiary 39 x 52,5 m. Wysokość posadzki nawy do krzyża nad kopułą wynosi 40,25 m.
Główna fasada jest zwieńczona ryzali­tem średniej nawy, zakończonym tympano­nem i narożnymi wieżami, które są od ry­zalitu w odległości równej szerokości bocznych naw.
Podstawowymi elementami dekoracyj­nymi nawy głównej są gęsto uszeregowane pilastry zakończone głowicami w stylu joń- skim. Balkon ma rzeźbę Matki Bożej. Po lewej stronie od głównego wejścia stoi rzeź­ba św. Piotra a po przeciwnej św. Pawła - współpatronów katedry. Nad nimi w niszach są jeszcze dwie rzeźby.
Główna fasada posiada trzy wejścia, do których prowadzą trójstopniowe schody, większe do nawy głównej, mniejsze do bocznych. Boczne fasady posiadają pilastry zakończone kapitelami. Pomieszczenia, które znajdują się po obu stronach prezbiterium, mają wysokie prostokątne okna, które w głównej nawie i transepcie mają łukowe zakończenia. Ciekawostką jest to, że czterokolumnowa nawa główna jest wydłużona w stronę głównego ołta­rza, a nie w przeciwną stronę, co jest charakterystycznym elemen­tem dla większości świątyń katolickich. Boczne nawy z emporami (chórem) nad nimi są dwa razy większe od głównej nawy, szeroko otwarte dzięki łukowym przysklepieniom z archiwoltami i impostami.
Centralna kopuła opiera się na żaglach i podporach łukowych, które spoczywają na czterech filarach o profilu krzyżowym. Koleb­kowe sklepienie naw wspiera się na łukach. Pomieszczenia boczne od prezbiterium przykryte są zamkniętymi sklepieniami.
Ze wschodu od prezbiterium, na pierwszym poziomie wcześniej była kaplica Najświętszego Sakramentu, od zachodu - zakrystia. Te pomieszczenia wyróżniają się formą, rozmieszczeniem nisz i deko­racją. W niszach zakrystii są obrazy dawnych kościołów Łucka.
Wystrój wnętrza jest w tym samym stylu co fasada główna. Mamy tu pilastry, analogiczne profile fryz i kapitele. Ściany upiększone są sztukaterią, która jest w formie girlandów i wazonów oraz ornamentalnymi malowidłami ścian. Na sklepieniach średniej nawy zachowały się alefrejskie medaliony, charakterystyczne dla XVI wieku, a w ścianie transeptu - herb bp. Pawła Wołuckiego (prawdopodobnie z jego prochami).
W ołtarzu głównym znajdują się dużej klasy rzeźby (późny barok - początki klasycy­zmu) autorstwa najprawdopodobniej Andrzeja Argona (jezuita, architekt, malarz). W wiel­kiej niszy ołtarza do pożaru w 1924 r. był cudowny wizerunek Matki Bożej. Obraz ten po­chodził z kaplic papieża Klemensa VIII, który w 1598 r. podarował go bp. Bernardowi Maciejowskiemu. Przyciągał on liczne tłumy wiernych, zwłaszcza w święta i uroczystości Maryjne. Po spaleniu się w 1924 r., w ołtarzu była rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego, a w latach 1935-1945 cudowny obraz Matki Boskiej Latyczowskiej (obecnie w Lublinie).
W lewym ramieniu transeptu był obraz Wniebowzięcia Matki Bożej autorstwa S. Kun- cego (Konicza, Kunitzera) i obraz św. Recessa - pa­trona miasta Łucka, pędzla J. Prechta (1737-1799), w prawym ramieniu - obrazy św. Michała z archanioła­mi (autorstwa: S. Kuncego, J. Nepomuka i J. Prechta).
W bocznych nawach przy ścianach pod emporami stały ołtarze: św. Franciszka, św. Ka­zimierza (w lewej nawie) oraz św. Marii Magdaleny (z obrazem z 1801 r.) i św. Jana Kan- tego (w prawej nawie).
Malowidła ścienne w medalionach nad wejściem do kaplicy św. Sakramentu i nad wej­ściem do zakrystii - sceny z życia Chrystusa wykonał w 1808 r. K. Viliani.
W przededniu II wojny światowej parafia katedralna w Łucku liczyła ok. 15 tysięcy wier­nych. Była jedną z największych parafii w diecezji. Należało do niej blisko 100 wsi, kolonii i osad: Łuck, Aleksandrowa (Cieciszówka), Bajów, Barbarszczyzna, Biwaki, Boguszówka, Boholuby, Bołocha, Bonasówka, Boratyn: Czeski, (Mały) Boratynek i Wielki; Bryszcze: I i II; Bukowa, Chwojki, Czerczyce, Dubrowa, Dworzec, Dymitrówka Nowa, Falków, Górka: Olszańska i Połonka; Gregorówka, Hnidawa, Honczarka, Horodyszcze, Huszcza, Iwanówka, Iwańczyce: Nowe i Stare; Jarowica, Jeziorko, Józefin, Julienfeld, Karczówka, Kiwerce (wieś), Klęczany, Klepaczów, Kniahininek, Kołyszanka, Kozin, Krasne, Krupa, Kuczkarowiec, Kulczyn, Kulczyńska kol., Lidawka, Lipiany, (Boruchowska kol.), Lipowiec, Mataszówka, Miłusze, Niebożka, Niemieckie, Nowa Walerianówka, Olszany, Olszańska Gór­ka, Omelanik: Mały i Wielki; Ozdów, Ozerce, Perełajnica, Podhajce: Małe i Wielkie; Podhajecka kol., Połonka, Popówka, Rokinie: Nowe i Stare; Rowańce, Serchów, Serniki, Stawek, Stromówka, Teremne: Nowe, Ruskie i Stare; Trościanka, Wsiewołowodówka (Zaborolska kol.), Wólka, Wygadanka, Wyszków, Zaborol, Zmieniniec, Żydyczyn.
Do 17 września 1939 r. proboszczem katedry był ks. kanonik Marian Sokołowski; ur. w 1897 r. wyśw., 1920 r., zm. w 1988 r. Skład kapituły katedralnej, sądu biskupiego, późniejszych proboszczów, wikarych i prefektów parafii katedralnej przedstawimy szcze­gółowo w t. 2. pt. „Duchowieństwo diecezji łuckiej”.
Centralnymi świętami w katedrze były: dzień Trójcy Świętej, św. Apostołów Piotra i Pawła oraz 8 lipca - święto patrona miasta, którym był św. Recess. Jego relikwie znajdo­wały się w lewej nawie katedry, w drugim ołtarzu od wejścia, w metalowej trumnie.
Istniał w Łucku zwyczaj, że dnia 8 lipca w katedrze celebrujący kapłan rozdawał pod­czas nabożeństwa poświęcone bukiety kwiatów, na pamiątkę tego, jak parafianie w XVII w. witali kwiatami relikwie.
W1939 r. zostały umieszczone w katedrze stacje Męki Pańskiej - autorstwa Zofii Trzciń- skiej-Kamińskiej, dar fundacji Leona Reynla.
W czasie II wojny światowej diecezja łucka poniosła olbrzymie straty. Szczególnie do­tkliwy w skutkach był rok 1940 - nacjonalizacja mienia kościelnego przez sowietów oraz straty zadane przez nacjonalistów ukraińskich z OUN-UPA w latach 1942-44.
W okresie działań wojennych (zbliżających się frontów), katedra, a szczególnie jej podziemia, służyła mieszkańcom Łucka i okolic jako schronienie. W nocy 8/9 maja 1944 r., podczas niemieckiego nalotu na Łuck jedna z bomb trafiła w wieżę katedry, a 4 spadły obok. W latach 1944-1945 władze radzieckie przymusowo wysiedliły do Polski niemal wszy­stkich Polaków i kapłanów. Opornych aresztowano i wywieziono do obozów i więzień, w tym bpa ordynariusza Adolfa Szelążka i ok. 20 kapłanów. Istniejące kościoły zamknięto i urządzono w nich magazyny, kina i kluby. Likwidacji uległy: kuria biskupia, seminarium diecezjalne i sąd biskupi.
Wobec powyższych faktów i nasilających się ataków ze strony władz sowieckich na Ko­ściół, administrator diecezji łuckiej, ks. prałat Leopold Szuman zmuszony był opuścić die­cezję, jednak przed wyjazdem w porozumieniu z ks. kanclerzem kurii Janem Szychem mia­nował ks. Jana Rutkowskiego proboszczem katedry i tymczasowym administratorem diecezji łuckiej.
W1948 r. zamknięto katedrę łucką i urządzono w niej magazyn. Opiekę duszpasterską nad wiernymi sprawował aż do 1955 r. ks. Jan Rutkowski (1883-1955). Po zamknięciu ka­tedry nabożeństwa odprawiane były w kaplicy cmentarnej.
W latach 1970-1976 w oparciu o projekt lwowskiej międzyobwodowej pracowni naukowo-restauracyjnej przeprowadzono remont kościoła w kierunku wykorzystania go jako Muzeum Ateizmu. Muzeum zostało otwarte w 1980 r., a w 1982 r. wg projektu miejskiego architekta wykonano ekspozycję „Kosmos”. Spowodowało to zniszczenie głównego ołta­rza i części mebli kościelnych. W tym czasie zaginęło 20 bezcennych obrazów malarzy pol­skich i zagranicznych z XVII-XIX w. Częściowo zachowały się fragmenty empirowej am­bony, konfesjonały i część mebli.W 1989 r. muzeum przemianowano na „Muzeum Historii Religii i Ateizmu”.
Dnia 23 września 1990 r. odbył się oficjalny powrót wspólnoty katolickiej do kościoła i pierwsza Msza św. Koncelebrował ją w kaplicy, obok czynnego jeszcze Muzeum Ateizmu, ks. Antoni Andruszczyszyn ze Sławuty i dwóch księży z Polski.
Na początku oddano tylko kaplicę znajdującą się we wschodniej części katedry. Pierw­sza Msza św. w całej świątyni odbyła się 31.03.1991 r., koncelebrowana przez bpa Rafała Kiernickiego. W tym czasie obowiązki proboszcza katedry i dziekana wołyńskiego objął ks. prałat Ludwik Kamilewski. Oficjalne przekazanie całej katedry nastąpiło w święto pa­tronów katedry - św. Apostołów Piotra i Pawła dnia 29.06.1991 r.
Od tego czasu, codziennie, w katedrze łuckiej odprawiane są Msze św. dla kilkutysięcz­nej społeczności wiernych Łucka i okolic. Przy kościele ma również swoją siedzibę Towa­rzystwo Odrodzenia Kultury Polskiej w Łucku. Od 1992 r. jest też katedra miejscem co­rocznych uroczystości ekumenicznych, z udziałem kapłanów i wiernych obrządku prawosławnego, rzymskokatolickiego i unickiego.
O wiernych, kapłanach i świątyni pamiętają nie tylko byli parafianie, ale wszyscy żyjący jeszcze Po­lacy zamieszkali kiedyś na terenie diecezji łuckiej.
Odwiedzają „swoją” katedrę w pielgrzymkach i ze łzami w oczach. Dnia 2 lipca 1995 r. w bocznej na­wie zostały wmurowane i poświęcone tablice upa­miętniające ostatnich biskupów diecezji łuckiej: ordynariusza dra Adolfa Szelążka i sufragana Ste­fana Walczykiewicza.
Serdeczne więzy przyjaźni i współpracy łączą katedrę łucką z katolickimi organizacjami niemiec­kimi: „Kirche in Not” („Kościół w Potrzebie”) i Humanitere Hilfe Menschen in Osten Steinfeld Muhlen. Wierni z Łucka nie czują się osamotnie­ni. Problemami parafian interesują się przedstawi­ciele władz samorządowych, administracyjnych i parlamentarnych Rzeczypospolitej. Szczególnie należy tu podkreślić działalność Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. W miarę swoich możliwości pomagają również miejscowe władze ukraińskie.
To wszystko napawa optymizmem, łączy i buduje przyjaźń ponad granicami obu narodów: polskiego i ukraińskiego.
Wspólnota parafialna w Łucku powoli zmartwychwstaje, a katedra, w świadomości wier­nych, staje się świętym miejscem spotkania Człowieka z Bogiem.
Adres parafii: 263000 Łuck, ul. Kościelna 6
Do parafii katedralnej należały również następujące kaplice: w więzieniu (dawny kla­sztor pobrygidkowski); na cmentarzu - murowana z 1885 r.; w Zakładzie-Sierocińcu „Teresinek”; w Seminarium Duchownym; w pałacu Biskupim, na cmentarzu Horodyszcze i w Teremnem. Do naszych czasów zachowały sie jedynie cmentarna w Łucku i w stanie ruiny w Teremnem. Pozostałe zostały zniszczone bądź przebudowane w nie znanych okoliczno­ściach, prawdopodobnie po 1945 r. Funkcjonujący do 1939 r. kościół garnizonowy pw. Matki Boskiej Królowej Polski użytkuje obecnie Ukraińska Cerkiew Autokefalna.
Cmentarz rzymskokatolicki po 1945 r. został zdewastowany i całkowicie zniszczony. Wybudowano na nim mauzoleum poświęcone martyrologii żołnierzy radzieckich i ludno­ści województwa wołyńskiego w latach 1941-1944 i założono park. Zniszczony został rów­nież cmentarz (z kwaterą legionistów) przy Seminarium na Krasnem.

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl