Kościół pw. św. Kajetana. Pierwszy kościół, drewniany, został wzniesiony przed 1616 r. przez Mikołaja Siemaszko - kasztelana bracławskiego. Pod koniec XVII w. został zniszczony przez Tatarów i Kozaków. Odbudowany w 1717 r., a następnie przez Jana Daniłowicza w 1740 r. wyposażony. Od 1749 r. był kościołem filialnym parafii Tuczyn, a od 1765 r. pod­niesiony do rangi parafialnego.
Nowy, murowany, w stylu empirowym powstał w latach 1813-1817, fundacji Michała Korzeniowskiego i jego żony Anny z d. Bogatko. Konsekrowany w 1826 r. przez bpa Jana Podhorodeńskiego. W 1926 r. odnowiony przez ks. Piotra Kaczorowskiego, miejscowego proboszcza. Świątynia ta, o założeniu krzyżowym, miała fasadę z dwiema wieżami i półko­listą obsydę. Dookoła kościoła biegł gzyms koronkowej roboty.
Ołtarze: główny - drewniany o sześciu kolumnach, ustawiony na trzystopniowym prezbiterium z cyberiami i odsłanianą niszą. Z obu stron ołtarza umieszczone wysokie, drew­niane figury Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W niszy - figura ukrzyżowanego Chrystu­sa Pana w srebrnej, pozłacanej koronie, z takąż przepaską i tablicą INRI - którą zasuwa­no, w zależności od uroczystości - obrazem NMP Ukoronowanej. Cyberium - tabernakulum obrotowe, obite białym jedwabiem i zamykane na klucz. Ołtarz ten posiadał ładnie zdo­bione uwieńczenie kolumn odpowiednie do architektury wnętrza kościołów renesanowych.
Boczny prawy - drewniany, o czterech kolumnach, z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus na ręku i św. Józefem przy boku, w posrebrzanych szatach i srebrnych, wyzłacanych koronkach z zasuwanym obrazem św. Dominika. Po prawej stronie tego ołta­rza był niewielki dębowy wspaniale wykonany ołtarz, z obrazem św. Józefa.
Boczny lewy - drewniany, z obrazem św. Kajetana - patrona kościoła i parafii, w drewnianych, złoconych ramach. Po lewej stronie tego ołtarza był ołtarzyk św. Tekli ze sto­jącą obok, drewnianą, o miedzianym naczyniu, chrzcielnicą. Przy ołtarzach św. Józefa i św. Tekli Mszy św. nie odprawiano. Chór - przestrzenny nad trzywejściowym sklepieniem kruch- ty pomiędzy dwoma wieżami zdobiącymi front kościoła, z wejściem po prawej stronie kruch- ty. Po stronie lewej skład na sprzęty kościelne i schowek figurek do szopki i Grobu Pań­skiego.
Organy miechowe z roku 1908-Wojciecha Gandy o 10 registrach i zdobio­nych konturach. Uruchamiane pedałem nożnym.
Ambona drewniana, zdobiona - po prawej stronie prezbiterium. Konfesjo­nały- dwa duże dębowe i dwa małe zdobione,-politurowane. Balustrada drewnia­na, zdobiona, dzieląca prezbiterium i nawę środkową. Ł a w k i - jedna kolatorska w pre­zbiterium i dziewięć w nawach, z tego jedna hr. Brzozowskiwego.
Z a k r y s t i e: po stronie lewej dla kapłanów; po prawej dla służby kościelnej. Obie wyposażone w wygodne szafy i komody wedle potrzeb szat, bielizny, naczyń i ksiąg kościel­nych.
Baldachim, wiele chorągwi kościelnych, latarnie zdobione kolorowym szkłem i metalem dla obrządków procesyjnych oraz wiele innych przedmiotów niezbędnych kościo­łowi.
Obrazy, portrety,tablice na wewnętrznych ścianach kościoła: zawieszonych czternaście obrazów Męki Pańskiej i czterech Świętych Apostołów Ewan­gelistów, zawieszone dwa portrety fundatorów kościoła, wmurowane dwie tablice marmurowe z napisem komu i od kogo.
Były też obrazy: Pana Jezusa w Grobie i Ukrzyżowanego: Matki Boskiej Pocieszycielki i Częstochowskiej; Świętych - Anny, Antoniego, Józefa i Ewangelistów.
Dzwonnica murowana, trójkompleksyjna, kryta dachówką i ustawiona w odległości 15 m od kościoła na prawo wyposażona w dzwon duży o imieniu św. Kajetana z 1931 r., sygnaturkę - pękniętą oraz jedną sygnaturkę na wieży kościelnej - stan dobry. W czasie wojny 1914-1916 władze carskie zabrały trzy dzwony o łącznej wadze 9 pudów (od­powiednio - 4, 3 i 2 każdy), tj. 147,42 kg. Wtedy również zabrano i wywieziono (razem z innymi) do Ochatnikowa:
- cztery lichtarze z angielskiej cyny o wadze 10 funtów każdy,
- dywan 6x6 arszynów
- blachy dachowej 150 pudów.
(Podstawa: Protokół Komisji Biskupiej Łuckiej z dnia 9.04.1921 r.).
Budynki:
- plebania murowana, z dachem dwuspadowym o dwóch gankach i pięciu pokojach,
- stajnia, chlew, wozownia, drewutnia, spichlerz i kurnik pod jednym dachem,
- loch sklepiony koło plebanii, stanowiący chłodnię schładzaną lodem naturalnym,
- dom organisty - drewniany, kryty gontem o 6 pokojach, z czego zajmowano:
- organista 2 + 1, stróż - 1, gościnny - 1, kancelaria - 1.
Park i kaplica
Park przyległy do domu parafialnego, dzwonnicy i Słuczy. Znajdowała się w nim, spro­fanowana przez bolszewików w r. 1920, kaplica Małyńskich z familijnym grobowcem, ołta­rzem uprzywilejowanym z chórem, zakrystią - poświeconym przez ks. Piotra Kaczorow­skiego w dniu 18.03.1921 z upoważnienia ks. bpa Łucko-Żytomierskiego. Druga kaplica familijna znajdowała się we wsi Mokwin w ogrodzie hrabiostwa Walewskich, również spro­fanowana przez bolszewików.
Cmentarze:
- przykościelny, suchy, z czterema kaplicami murowanymi, otoczony ogrodzeniem mu­rowanym, ażurowym wkoło kościoła,
- grzebalny, zamknięty, ogrodzony drutem kolczastym,
- grzebalny, czynny, ogrodzony parkanem w zachodniej części miasta,
- grzebalny w Białce
- grzebalny w kol. Nowa Natalia.
W 1938 r. parafia liczyła 2607 wiernych i należały do niej następujące miejscowości: Berezne, Berducha, Berezina, Białka, Bogusze, Bronne, Cegielnia, Chołopy, Czerniło, Der- manka, Druchowa, Horodyszcze, Ilniki, Jabłonne, Józefówka, Kamionka, Kniaźsioło, Lip­niki, Liziana, Łęczyn, Łukawka, Marcelówka, Młodzianówka, Mokwin, Nadzieliszcze, Nowa (Kniaźsielska Rudnia), Nowiny, Oczerecianka, Orłówka, Ostyże, Polany, Police, Sielce, Śnieżków, Teklówka, Tynne, Tyszyca, Witkowicze, Wólka Chołopska, Zalesie, Żurne.
Ostatnim proboszczem był ks. Mieczysław Rossowski; dziekan, ur. w 1894 r., wyśw. w 1923 r. zm.1982 r. Parafię opuścił pod koniec maja 1945 r. na skutek wymuszonej ewakua­cji do Polski. Zdołał wywieźć naczynia i szaty liturgiczne, archiwalia oraz obrazy, stacje drogi krzyżowej.
Kaplice: w Żurnem - prywatna i w Bereznem - murowana (niegdyś kościół parafialny) obie zniszczone po 1945 r.
Kościół filialny w Mokwinie, pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, murowany z 1750 r.. Został wybudowany staraniem księcia Stanisława Lubomirskiego, konsekrowany w 1830 r. przez bpa Kacpra Cieciszowskiego.
Kościół parafialny w Bereznem został decyzją rady rejonowej nr 268 z 23.07.1955 r. przerobiony na mleczarnię, która funkcjonowała kilka lat. Następnie budynek kościoła stał pusty, a w latach pięćdziesiątych został zburzony.
Kościół filialny w Mokwinie po 1945 r. służył jako skład miejscowego kołchozu. Od dłuższego czasu jest pusty i zdewastowany. Brakuje okien, drzwi, dach uszkodzony. Na tynkach wewnętrznych, ślady współ­czesnych wandali. Podziemia w dużej części zawalone. Nisze pozbawione figur. Cmentarz w Bereznem znaj­duje się w opłakanym stanie.
W czasie wojny na terenie parafii banderowcy wy­mordowali wielu Polaków. W nocy z 23 na 24 marca 1943 r. zginęło ponad 180 mieszkańców polskiej wsi Lipniki. Zamordowanych pochowano w zbiorowej mogile w centrum wsi. W 1975 r. szczątki pomordo­wanych przeniesiono na cmentarz prawosławny w Biał­ce. Złożono je we wspólnym grobie, postawiono obe­lisk z napisem w języku ukraińskim: „Tutaj pochowano powtórnie szczątki mieszkańców wsi Lipniki, straco­nych przez ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów w 1943 roku. Wieczna pamięć poległym”. Byli parafianie w 1995 r. ufundowali dębowy krzyż i tabli­cę: „Wieczny Pokój Ś.P Mieszkańcom Lipnik Poległym tragicznie w marcu 1943 r. Ci, którzy przeżyli 1995”. Poświęcenia mogił dokonali ks. dziekan W. Czajka z Równego i o. Iwan z Białki (duchowny prawosławny).

 

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl