Na Wołyniu prawie każda piędź ziemi zroszona jest polską krwią. Mówiąc o mogiłach wojskowych rozpocząć należy od miejsca spoczynku uczestników Powstania Styczniowego pod dowództwem generała J.Wysockiego (1809-1873), których w mieście Radziwiłłów leżą powstańców, którzy zginęli 1.07.1863 w jednej z największych bitew z wojskiem rosyjskim. Istnieją rozbieżności stosownie ilości poległych po stronie polskiej: źródła rosyjskie mówią o 300, źródła polskie - 500 oraz pra­wie 600 osób. Stan mogiły w 1993 był straszliwy - całkowicie zarośnięta krza­kami razem z ogrodzeniem metalowym. Na kamiennej tablicy, którą przypad­kowo odczuwać można pod nogami, z trudem dało się odczytać napis : „Kamień węgielny pod pomnik powstańcom 1863 roku. Radziwiłłów. 1.07.1938”. Mamy na Wołyniu kompleks miejsc pamięci, związanych z walkami polskich legionistów pod wodzą komendanta J.Piłsudskiego w latach 1915-1916. W międzywojennym dwudziestoleciu szlak bojowy legionistów był sta­rannie uporządkowany i zagospodarowany turystycznie. Było tu do 20 cmen­tarzy, mogił pojedynczych, pomników, ziemianek, transzei. Udało mi się zwiedzić tylko Kostiuchnówkę i Komendanta w Polskim Lasku. Nie zdziwiłem się rozpaczliwemu stanu cmentarza dzięki charakterowi mojej pracy... Konieczna jest potrzeba organizowania ekspedycji celem której było by przejście szlakiem legionistów, inwentaryzowanie tego co pozostało z jednoczesnym fotografowaniem albo filmowaniem wideo. Mając to w rękach bić na alarm.
 
B: Następną jest grupa cmentarzy i mogił, związanych z czasem woj­ny polsko-bolszewickiej I9I9-I920.
 
1. Równe - cmentarz żołnierzy, którzy zginęli najprawdopodo­bniej w czasie walk z armią Budionnego w pierwszej poł. lipca 1920. Pochowano tu 150 osób ale nie wykluczono że licz­ba może być większa - 300. Stan cmentarza jest niezły. trzebno tylko ustawić zbiorowy pomnik ze stosownym napisem w języku polskim i ukraińskim.
2. Zdołbunów - mogiła zbiorowa 20 żołnierzy, którzy zginęli w czasie obrony miasta. Uporządkowana w 20-30 latach, stan zadowalający. Potrzebny remont albo ustawienie nowego pomni­ka.
3. Ostróg - mogiła zbiorowa 6 żołnierzy, którzy zginęli pod Ostrogiem. Uporządkowana w 1933, zrujnowana kompletnie za czasów radzieckich. Potrzebuje rekonstrukcji i ustawienia no­wego pomnika.
4. Korzec - 3 mogiły pojedyńcze oraz zbiorowy pomnik ku czci żołnierzy, poległych pod Korcem w 1920. Uporządkowana w 20- 30 latacn. Za czasów radzieckich częściowo uszkodzony pomnik. Potrzebuje remontu kosmetycznego.
5. Korzec - mogiła zbiorowa 32 żołnierzy, którzy zginęli za Ojczyznę. Nie tak dawno uporządkowana miejscową polską lud­nością ale bardzo prymitywnie. Potrzebny nowy pomnik.
6. Wieś Tarakanów rejonu dubieńskiego - mogiła zbiorowa żołnierzy majora W, Matczyńskiego, którzy zginęli w czasie obrony for­tu Zahorce 7-21 lipca 1920. Miejsce mogiły potrzeba zloka­lizować, ponieważ była zrujnowana doszczętnie w okresie dru­giej wojny światowej oraz za czasów radzieckich.
7. Radziwiłłów - mogiła zbiorowa żołnierzy, którzy zginęli za Ojczyznę. Miejsce mogiły potrzebno zlokalizować.
8. Bereżnica rejonu dąbrowickiego - mogiła zbiorowa żołnie­rzy. Miejsce mogiły potrzebno zlokalizować.

 

C. Jest na Wołyniu mogiła z czasów wojny polsko-niemieckiej 1939.

 

1. We wrześniu pociąg z ułanami trafił pod bombardowanie niemieckie. Zabi­tych, których było wiele, pochowano obok kolei Lwów-Zdołbunów, odcinek Radziwiłłów-Dubne, przystanek w68 km”, wieś Hajki Syteński. Miejsce mo­giły wiadome mieszkańcom wsi. Potrzebuje uporządkowania i ustawienia pomnika.

W m. Korzec jest mogiła pojedyncza, w której pochowany Wacław Piotrowski, żołnierz KOPu (Korpus Ochrony Pogranicza), który zginął 17 września 1939 w czasie najazdu sowieckiego na Polskę. Chyba to jedyna z nielicznych mogił kopistów na terytorium Ukrainy. Uporządkowana, skrom­nie memorializowana i potrzebuje corocznego remontu kosmetycznego.

Są kilka miejsc, związanych ze śmiercią kopistów - obrońców tzw. linii generała K. Sosnkowskiego, , ufortyfikowanego wschod­niego kompleksu obronnego, wybudowanego na Polesiu Wołyńskim w 1936-1939

Tamte miejsca potrzebno szukać:

  1. w rejonie ufortyfikowanego pododcinka "Tyszyca", gdzie czer­wonoarmiści rozstrzelali 19.09.1939 r. 40 kopistów,
  2. w rejonie ufortyfikowanego pododcinka "Tynne", gdzie w ciągu 19-21 i nawet kilku następnych dni września 1939 r. :
  • zginęło 226 szeregowych i kilka oficerów^
  • rozstrzelano pewne liczby jeńców polskich, głównie oficerów (okolice cerkwi w Tynnem, Łysa Góra nad Słuczem, w lesie za rzeką)6.

Wiadomo że na Wołyniu w I939-I94I było 31 obózów jeńców polskich, w których władze sowieckie przetrzymywały 34,560 tys. osób. To znaczy że powinne być mogiły tych jeńców, którzy nie wytrzymali... Na ra­zie nie ustalono miejsca takich mogił.

Ostatnia grupa mogił, które muszą być na Wołyniu to mogiły żoł­nierzy Armii Krajowej, tzn. 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty, które wymagają zlokalizowania i inwentaryzacji.


 

Literatura:

  1. Encyklopedia Wojskowa. Warszawa, 1939, t. 7, s. 104.
  2. Zderzenie. 0 czym powiedział pomnik 1863 roku. Gazeta „Prapor Peremohy” (m. Radywyliw, Ukraina), 1983, 18 czerwca.
  3. Hoffman J. Przewodnik po Wołyniu (odbitka z "Przewodnika po Polsce”, Warszawa, 1938, t. 2), s. 20.
  4. Encyklopedia Wojskowa. Warszawa, 1939, t. 7, s. 105.
  5. Orłowicz M. Przewodnik po Wołyniu. Łuck, 1929, s. 212.
  6. Adam de Michelis. Reduta nad Słuczem.  „Życie Warszawy", 1992, 17 września.
  7. Adam de Michelis. Reduta nad Słuczem. „Życie Warszawy”, 1992, 17 września.
  8. Pruski Z. Fortyfikacje Polesia. „Spotkania z zabytkami”, War­szawa, 1996, nr 9, s. 19.
  9. Żaroń P. Obozy jeńców polskich w ZSRR w latach I939-I94I. Warszawa-Londyn, 1994, s. 75-76.

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl