Pierwsze wiadomości dotyczące Zdołbicy sięgają drugiej połowy XV w. Dobra te wraz z sąsiednim Glińskiem znajdowały się wówczas we władaniu Olizara Szyłowicza. W 1498 r. Zdołbicę posiadali już Ostrogscy, blisko z Olizarami Szyłowiczami spokrewnieni. Z czasem majętność ta weszła w skład ordynacji. Od ostatniego ordynata ostrogskiego, ks. Janusza Sanguszki, na podstawie słynnej „transakcji kolbuszowskiej” w 1753 r. Zdołbicę wraz z wieloma innymi dobrami otrzymał ks. Stani­sław Lubomirski (1704-1793), wojewoda bracławski, jeden z najbogatszych magnatów w dziejach Polski.
Po śmierci wojewody Zdołbica dostała się jednemu z jego synów, ks. Józefowi Lubomirskiemu (1751-1827), kasztelanowi kijowskie­mu, rezydującemu głównie w Równem. Dal­szym właścicielem był jego z kolei syn - ks. Fryderyk (1779-1848), po którym majątek przeszedł do linii zwanej „dubrowieńską”. Jej przedstawicielka, ks. Katarzyna Lubomirska (ur. w 1854 r.), córka ks. Zygmunta i hr. Alek­sandry Guriew, zamężna za Bratysławem Bartoszewskim, sprzedała Zdołbicę wraz z należą­cymi do niej folwarkami w ręce rosyjskie. Ostatnimi właścicielami tego rozległego nie­gdyś klucza byli Chomiakowowie, którzy po pierwszej wojnie światowej dobra rozparcelo­wali.
W ciągu blisko stu lat Zdołbica miała być jedną z ładniejszych siedzib wiejskich Woły­nia. Niestety, na jej temat istnieją tylko bardzo nieliczne przekazy. Słownik geograficzny wspomina jedynie o „pięknym pałacu dziedzi­ców z obszernym parkiem”, a Józef Dunin-Karwicki podziwia wyłącznie wspaniałe, cieni­ste, topolowe aleje, rozchodzące się promieni­ście z tej dawnej wielkopańskiej rezydencji, bę­dącej już w 1900 r. w posiadaniu obcym. Nie­co więcej szczegółów podaje Orłowicz, według którego „okazały pałac” zdołbicki w stylu empirowym, otoczony „obszernym parkiem”, zbudowany został w 1831 r. przez ks. Frydery­ka Lubomirskiego. Najprawdopodobniej budynek ten stawiany był więc pod osobistym nadzorem księcia, rozmiłowanego w architek­turze, i przez tego samego architekta, który wzniósł dla niego w tym samym mniej więcej czasie w Równem pałacyk „Na górce”, oran­żerię z jońską kolumnadą oraz gmach gimnaz­jum.
Przypuszczalnie nie istnieją żadne dziewię­tnastowieczne ryciny pałacu ani nawet późnie­jsze fotografie. Najprawdopodobniej jedyne zachowane zdjęcie przedstawia tę budowlę już z okresu międzywojennego, jako na wpół rui­nę, użytkowaną przez osadę żołnierską. W cza­sie pierwszej wojny światowej pałac uległ bo­wiem daleko idącemu zniszczeniu, z utratą da­chu włącznie. Zachowana w dawnej postaci część środkowa budynku dowodzi jednak, że miał on cechy raczej klasycystyczne i przypo­minał bardziej duży dwór szlachecki niż wielkopańską rezydencję.
Owa jedyna fotografia, pokazująca pałac zdołbicki od strony podjazdu, dowodzi, że miał on rzut podstawowy bardzo wydłużonego prostokąta, był w części środkowej piętrowy, po bokach parterowy. Wąska część środkowa, podkreślona płytkim ryzalitem, mieściła na parterze tylko główne drzwi wejściowe zwieńczone trójkątnym naczółkiem, a powyżej duże okrągłe okno. Przy ryzalicie środkowym wy­stępował portyk w wielkim porządku o dwóch parach jońskich kolumn. Wspierały one szero­kie, gładkie belkowanie, zamknięte trójkąt­nym, ogzymsowanym szczytem. Część portykową nakrywał gładki dach dwuspadowy. Obie osie skrajne elewacji frontowej wysunięte były ryzalitami znacznie mocniej zarysowanymi niż środkowy. Miały one raczej kształt dawnych alkierzy. Elewacje obu części parterowych dworu były całkowicie gładkie, otynkowane na kolor biały. Nie wiadomo, jaki kształt miał dach na obu jednokondygnacyjnych skrzyd­łach, gdyż widoczny na fotografii jest z pew­nością mocno obniżony, zabezpieczający jedy­nie budowlę przed ruiną ostateczną.
Z rozległego i podziwianego niegdyś par­ku do 1939 r. przetrwał jedynie rosnący w po­bliżu domu modrzew i kilka czy kilkanaście in­nych drzew. Po drugiej wojnie zniknęły zarów­no ruiny dworu, jak i resztki parku.

źródło: Roman Aftanazy "Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej", Tom 5, Województwo wołyńskie", 1994, str. 629-630. 
 

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl