Dobra wierzchowskie wchodziły najpierw w skład ordynacji ostrogskiej. Rozdzielając ją między poszczególnych spadkobierców, ks. Janusz Sanguszko klucz wierzchowski zapisał Janowi Małachowskiemu (1698-1762), kanclerzowi wielkiemu koronnemu. Jego syn Stanisław, marszałek Sejmu Czteroletniego, oddał tę majętność siostrze swej Katarzynie, zamężnej za Feliksem Czackim, któremu została skonfiskowana i nadana gen. Fersenowi. W 1802 r. syn generała sprzedał dobra sen. Józefowi Augustowi Ilińskiemu z Romanowa. Wraz z Tajkurami, częścią Ostrogszczyzny oraz Ilińcami odziedziczył później dobra te młodszy syn Józefa Augusta - hr. Janusz Iliński (1795-1861), marszałek szlachty wołyńskiej. Następnym i ostatnim dziedzicem Wierzchowa z rodziny Ilińskich był syn Janusza - Aleksander, pułkownik wojsk rosyjskich, który wyprzedawszy przedtem wiele innych dóbr, wyzbył się w końcu także i Wierzchowa, pozostając tylko przy Oktawinie, gdzie mieszkał do końca życia. Ponieważ wzniesiony przez Janusza Ilińskiego dwór oktawiński okazał się z czasem dla powiększającej się rodziny zbyt ciasny, zdecydował się on wznieść nową, wspanialszą rezydencję. Na jej miejsce wybrał malownicze wzgórze właśnie w okolicach Wierzchowa, na skraju lasu, nad rozległym stawem. Las miał być później zamieniony na naturalny park angielski. Śmierć marszałka nie pozwoliła mu jednak budowy dokończyć. Zadania tego nie podjął się również syn Aleksander, wobec czego nie dokończony budynek popadł wkrótce w ruinę. Trzema rysunkami uwiecznił ją Napoleon Orda. Wykazują one, że pałac ów był budowlą dwukondygnacyjną o bardzo zróżnicowanej bryle, z akcentami zarówno klasycystycznymi, jak neogotyckimi. Dominantę jego fasady frontowej stanowiły dwa wieloboczne opilastrowane filary, tworzące ramy pseudoryzalitu i flankujące główne wejście. Pilastry pokrywały także części boczne pałacu. Przy prawym narożniku wznosiła się cylindryczna wieża, przy prawej zaś elewacji bocznej niewielkie skrzydło mieszczące domową kaplicę. Na rysunku przedstawiającym elewację ogrodową wyeksponowana została pięcioosiowa lewa strona budynku z wysokimi oknami, zamkniętymi półkoliście, rozczłonkowana dalszymi pilastrami lub półkolumnami. Oś środkową akcentował jednokondygnacyjny ryzalit trójścienny, prawą zaś skrajną ryzalit pozorny. Cały pałac wznosił się na wysokich suterenach zaopatrzonych w okna. Rysunek trzeci przedstawia widok ogólny założenia ogrodowo-pałacowego, zrobiony z dużej odległości. W pobliżu pałacu wybudowana została dwukondygnacyjna oficyna o planie prostokąta, także z wysokimi suterenami i ryzalitem lub pseudoryzalitem na osi, zwieńczonym trójkątnym szczytem, nakryta wysokim gładkim dachem czterospadowym. Po ukończeniu budynek ten służył jako mieszkanie właścicieli w czasie ich pobytów w Wierzchowie. Realizacja parku, którego projekt przypisywano Miklerowi, nie została doprowadzona do końca.

źródło: Roman Aftanazy "Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej", Tom 5, Województwo wołyńskie", 1994, str. 528-529.
 

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl