FORT ZAHORCE (FORT DUBNO, FORT TARAKANÓW) NA WOŁYNIU W POLSKO-BOLSZEWICKIEJ WOJNIE 1919-1921
 
Obrona fortu Zahorce była tylko epizodem ale jakże ważnym i dzisiaj słabo znanym. Fort  Zahorce (właśnie ta nazwa wykorzystuje się w polskiej literaturze wojskowej) znajduje się w 6 km na południowy zachód od miasta Dubno. Wybudowany z cegły w 1887 wg projektu płka inż. Borysowa i wzmocniony betonem przez płka inż. Bielikowa w 1892. Wchodził w trójkąt twierdz ówczesnego systemu fortyfikacji rosyjskich (Równe-Łuck-Dubno). Fort prawie nie był wykorzystany w działaniach wojennych. W 1890 zwiedził obiekt car Aleksandr III razem z rodziną.
I dopiero po I wojnie światowej przestarzała i nieprzedstawiająca wielkiej wartości pod względem techniczno-fortyfikacyjnym twierdza Zahorce została bardzo umiejętnie wykorzystana przez wojsko polskie w lipcu 1920. Wsławił się tu major Wiktor Matczyński, jako dowódca obrony fortu. Obiekt fortyfikacyjny odegrał poważną rolę w działaniach przeciwko bolszewickiej armii W. Budionnego.
Załoga twierdzy liczyła prawie 550 osób razem z oficerami oraz 40 ochotnikami z m. Dubno.
 
Historia bojowa fortu składa się z 3 okresów:

Pierwszy okres 7-12 lipca. Twierdza wykonywała rolę fortu zaporowego w luce, która utworzyła się między polskimi 2-gą i 6-tą armiami o szerokości 60 km., kontrolowała przejścia przez rzekę Ikwę, linię kolejową Dubno-Radziwiłłów, szosę do m. Brody oraz broniła się własnymi siłami po zajęciu Dubna budionowcami.

Drugi okres 13-18 lipca. Zahorce pełniło funkcję głównego ogniska obrony oraz podstawę wszystkich przeciwnatarć żołnierzy polskich z 18 dywizji piechoty, pokazując dobry przykład wspólnych działań fortyfikacji stałej z wojskiem manewrującym.

Trzeci okres 19-21 lipca. Załoga fortu ułatwiła odchodzenie żołnierzom 18 dywizji piechoty. Wieczorem 21 lipca 1920 pozostałość obrońców twierdzy na czele z Wiktorem Matczyńskim zeszła niezauważona do toru kolejowego. Stąd uderzyli w kierunku na Radziwiłłów-Brody i wykorzystując zaskoczenie, przerwali pierścień oblegających bolszewików.

15-cie niesamowicie ciężkich, ale udanych dni i nocy bronili się polscy żołnierze. Załoga fortu wytrzymała ogień artyleryjski, natarcia jak piesze tak i konne, ataki samochodów pancernych.
Zaznaczymy, że wielką rolę odgrywała znakomita znajomość terenu przez obrońców twierdzy, oraz ich aktywna pozycja. Wyrażała się ona w licznych większych lub mniejszych wypadach nocnych, które były skutecznie wykonywane. Wypady sięgały m. Dubno, wiosek Ptycza i Milcza a nawet za rzekę Ikwę.
Warto też zwrócić uwagę na takie zjawisko jak współdziałanie fortu Zahorce z pociągiem pancernym.  Sprawa w tym, że w warunkach otoczenia okresowo docierał do twierdzy z Brodów pociąg pancerny „Danuta”, którym dowodził porucznik Niewieszczyński, dostarczając amunicję i chleb oraz ewakuując rannych. Oczywiście, że ruch tego pociągu nie był łatwy, ponieważ po drodze musiał walczyć z bolszewikami i ze skutkami rozkręcania szyn na torze kolejowym. Zazwyczaj też pociąg nocował pod osłoną fortu.
Straty po stronie polskiej: 11 oficerów i czterystu kilkudziesięciu żołnierzy. Straty po stronie sowieckiej: więcej jak 1000 osób tzn. prawie połowa składu 45-tej dywizji piechoty, jak podała jedna z ukraińskich publikacji.
W połowie czerwca 1924 w Dubnie odbyły się uroczystości żałobne. W miejscowym kościele farnym odsłonięto marmurową tablicę pamiątkową, poświęconą poległym żołnierzom, które walczyli przy obronie fortu Zahorce. Ofiarodawcą tablicy wystąpił ziemianin wołyński Jan hr. Tarnowski z Kozina. Została odprawiona msza św., którą prowadził ks. kanonik Bronisław Galicki. Odsłonił tablicę przy dźwiękach orkiestry 43 pułku piechoty starosta dubieński p. Płachta. Wieczorem na terytorium fortu były złożone wieńce na mogile poległych obrońców. Wśród przemawiających głos zabrał major Matczyński.
W latach 30-tych XX w. Major Matczyński otrzymał stopień podpułkownika. Mieszkał w Dubnie. Ciekawym jest to, że władze miasta nazwali jedną z ulic jego nazwiskiem.
Prawdopodobnie podpułkownik Wiktor Matczyński zginął w Dubnie we wrześniu 1939 w czasie natarcia wojsk sowieckich.

autor: Eugeniusz Ziniewicz, Klewań (Ukraina) 2012

 

wolhynia 2004 - 2017

wolhynia@wolhynia.pl