All A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P Q R S Ś T U V W X Y Z Ż
Term Definition
Leski Zygmunt (1896-1965)

Zygmunt Leski (1896-1965)

Zygmunt Leski (1896-1965), archeolog z Muzeum Wołyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Łucku - szkic biograficzny

Zygmunt Leski urodził się 25.05.1896 r. w Warszawie jako syn Aleksandra Leskiego i Franciszki Puławskiej. Ochrzczony został w archikatedrze p.w. Męczeństwa Świętego Jana Chrzciciela w Warszawie (metryka urodzenia 448/1896). Jako miejsce urodzenia ojca Aleksandra oraz stryja Jana wymieniana jest wieś Wiatka, w powiecie Opoczno, gm. Niewierszyn, parafia Dąbrowa (obecnie w powiecie piotrkowskim, woj. łodzkie). Wieś, licząca pod koniec XIX wieku 5 domow i 34 mieszkańcow, wchodziła w skład dobr Janikowice. Można przypuszczać, że Lescy wieś tę dzierżawili od właścicieli Janikowic.

Zygmunt miał starszego brata, urodzonego rok wcześniej (1895), ktory zmarł jako połroczne dziecko w miejscowości Karpin, parafia Kurowice koło Łodzi. W tymże Karpinie urodziła się w 1898 r. młodsza siostra Maria Regina i prawdopodobnie druga siostra Helena Ludwika (rok urodzenia nieznany). Wieś Karpin z osadą młynarską stanowiła ok. 1880 r. własność rządową, posiadała rownież rządową karczmę

Być może Aleksander Leski, ojciec Zygmunta, sprawował jakąś funkcję rządową.

Obecnie nic nie wiadomo na temat młodości Zygmunta, ukończonych szkoł, przebiegu służby wojskowej

Z relacji syna Aleksandra oraz wnuka Sławomira wynika, że w okresie międzywojennym przybył on na Wołyń jako osadnik wojskowy i zamieszkał w Korszowie koło Łucka. Ożenił się z byłą wspołwłaścicielką (?) majątku Marią Czesławą Duwikler młodą wdową po carskim oficerze o nazwisku Dorodnicyn (rozstrzelanym przez

 

3

Wnuk Sławomir pamięta, że dziadek Zygmunt płynnie władał językiem niemieckim, francuskim, łaciną,

rosyjskim i ukraińskim.

4

http://www.rozprza.pl/index.php?id=40&lan=pl - 60k

 

5

W dostępnej mi literaturze (np. Rocznik Oficerski 1923) nie znalazłem żadnych wzmianek n.t. Zygmunta

Leskiego, rownież miejscowość Korszow nie jest wymieniona wśrod rozparcelowanych majątkow

przeznaczonych pod osadnictwo wojskowe (por. J. Bonkowicz-Sittauer,

Osadnictwo wojskowe na Wołyniu,

Rowne 1933; L. Głowacka, A.C. Żak,

Osadnictwo wojskowe na Wołyniu w latach 1921-1939 w świetle

dokumentow Centralnego Archiwum Wojskowego

 

– www.caw.wp.mil.pl/biuletyn/b28/b28_6.pdf). Brak jest

nazwiska Zygmunta Leskiego w spisie osadnikow wojskowych na Wołyniu przechowywanym w Centralnym

Archiwym Wojskowym w Warszawie-Rembertowie (dokument C.A.W. I 301-1-698-702).

Być może Z. Leski stał się wspołwłaścicielem niewielkiej działki w Korszowie po ożenku z M.

Duwikler.

6

W relacjach i wspomnieniach nazwisko czasem przybiera formę „Dewitler” i Dewicler”. bolszewikow). Ślub Zygmunta i Marii odbył się w 1921 r. w katedrze katolickiej w Łucku

7.

Maria była osobą wykształconą w Kijowie

8, umiała posługiwać się biegle pięcioma językami

(jej babka była rodowitą Francuzką). Była wysportowana, umiała jeździć konno i posługiwać

się bronią. Jako panna wyjechała na dwa lata do Tybetu, aby w pewnym klasztorze poznawać

sztukę medytacji Dalekiego Wschodu

. Z małżeństwa Leskich urodziło się w Korszowie

dwoch synow: Witold (1922 r.) i Aleksander (1925 r.) (ryc. 1).

Ryc. 1.

 

Rodzina Leskich: Zygmunt (1), Maria (2), Witold (3) i Aleksander (4). Zdjęcie z lat

1930-tych. Zbiory: Archiwum rodzinne Sławomira Leskiego.

Maria Czesława

9 Duwikler spokrewniona była z rodziną Bielajewow – właścicieli

Korszowa. Prawdopodobnie z tej rodziny pochodziła jej matka, gdyż Maria zwracała się do

Bielajewow per „wujowie”. Posiadłśi Bielajewow podlegał parcelacji na potrzeby

polskiego osadnictwa wojskowego na mocy ustawy z 17 grudnia 1920 r.

10 Od Rosjanina

Anatola Bielajewa (wuja Marii?) przejęto 590 ha ziemi w Jezioranach oraz 38 ha w Łyszczu

11.

Zapewne część majątku pozostała w posiadaniu Bielajewow, gdyż Anatol Bielajew

wymieniany jest w 1926 r. jako właściciel ziemski w Korszowie

12.

7

Wykazy osob akt parafialnych Diecezji Łuckiej do 1945 roku, opr. Ks. Waldemar Witold Żurek, Lublin 2004, s.

413 (akt ślubu 78/1921).

8

Na obecnym etapie badań nie wiemy, czy Maria Duwikler była spokrewniona z urodzonym w Kijowie

sławnym artystą, śpiewakiem (tenorem) Wasylijem Iwanowiczem Duwiklerem (1865-1910), absolwentem

konserwatorium w Petersburgu, występującym w Moskwie, Tyflisie, Kazaniu

(por.: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=33674)

9

W tradycji rodzinnej Marię określa się jako Rosjankę. Zapewne była wyznania prawosławnego. Być może

biorąc ślub katolicki z Zygmuntem przybrała (na bierzmowaniu?) polskie imię „Czesława”.

10

Ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. o przejęciu na własność Państwa ziemi w niektorych powiatach

Rzeczypospolitej Polskiej, Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1921, nr 4, poz. 17.

11

Por. wykaz majątkow zajętych pod osadnictwo wojskowe w: J. Bonkowicz-Sittauer, Osadnictwo…..

 

12

Księga Adresowa Polski (wraz z Wolnym Miastem Gdańskiem) dla przemysłu, rzemiosła i rolnictwa,

Warszawa 1926, Wojewodztwo Wołyńskie, s. 2185.

Zygmunt Leski, mieszkając na Wołyniu, utrzymywał żywe kontakty z warszawskim

środowiskiem intelektualnym. Należał do kręgu skupionego wokoł grupy „Praesens” i jej

liderow Szymona i Hanny Syrkusow –znanych awangardowych architektow warszawskich,

powojennych profesorow Politechniki Warszawskiej. Byłjednym ze wspołworcow koncepcji

tzw.

teatru symultanicznego13, w ktorym spektakle rozgrywano między widzami w dowolnie

kształtowanej konfiguracji sali.

Mieszkając w Korszowie koło Łucka Zygmunt Leski działał też w Wołyńskim

Towarzystwie Przyjacioł Nauk. Organizacja ta powołała w Łucku Muzeum Wołyńskie,

uroczyście otwarte w dniu 16 czerwca 1929 r. przez Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Zygmunt Leski został w nim zatrudniony jako kierownik działu archeologii. Zainteresowanie

zabytkami archeologicznymi przejawiał już wcześniej penetrując najbliższe okolice i notując

swoje spostrzeżenia. Na ich podstawie opracował artykuł dotyczący wstępnych poszukiwań

na grodzisku w Korszowie (ryc. 2).

13

H. Sz. Syrkusowie, O teatrze symultanicznym – projekt Andrzeja Pronaszki i Szymona Syrkusa przy

wspołudziale Zygmunta Leskiego,

 

Praesens R. 2, 1927-30, Warszawa 1930, s. 141-152 (p. rownież: Polska

Bibliografia Sztuki 1801-1944, tom IV, Architektura. Ossolineum 1991, s. 91, poz. 2312 wyd. Instytut Sztuki

PAN).

Ryc. 2.

 

Plan grodziska w Korszowie koło Łucka opublikowany przez Zygmunta Leskiego

(wg „Przegląd Archeologiczny” t. VI, 1937, s, 107, ryc. 1).

Opublikował w nim materiały odkryte przypadkowo podczas kopania dołow na glinę i

ziemniaki w latach 1922, 1926 i 1927

14. Przez wiele lat zebrane przez siebie zabytki

przekazywał do zbiorow Muzeum Wołyńskiego. Rownież w prywatnym archiwum prof.

Jozefa Kostrzewskiego z Poznania zachowały się szkice i notatki dotyczące znalezisk

Leskiego (ryc. 3).

Ryc. 3.

 

Karta z archiwum prof. Jozefa Kostrzewskiego z Poznania z jego odręczną notatką:

„Ceramika żłobkowana. Korszow nad Płonką, pow. Łucki. Znal. Przez Leskiego

na grodzisku wczesnohistorycznym. Glina – wnętrze szare. Muzeum Wołyńskie Łuck”

(Archiwum Jozefa Kostrzewskiego. Wojewodzka i Miejska Biblioteka Publiczna

14

Z. Leski, Wczesnohistoryczne grodzisko w Korszowie, pow. Łuckim, woj. wołyńskim, Przegląd Archeologiczny,

VI, z.1, 1937, s. 107-110.

w Zielonej Gorze. Teka nr 79, str. 102).

Lata 30-te XX w. były

pionierskimi jeśli chodzi o

muzealne ekspedycje

terenowe na Wołyniu. Liczne

terenowe prace

archeologiczne prowadzone

były przez Aleksandra

Cynkałowskiego, Zygmunta

Leskiego i Jana Fitzke –

absolwenta archeologii

Uniwersytetu Jagiellońskiego

w Krakowie, ktory od 1936 r.

rozpoczął pracę zawodową w

Łucku

15. W latach 1929-1938

Zygmunt Leski był

kierownikiem działu

archeologii Muzeum

Wołyńskiego

16.

Ryc. 4.

 

Zygmunt Leski na wykopaliskach w Korszowie koło Łucka. Fotografia przekazana

Wołyńskiego 1978 r. do zbiorow Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego przez byłego

dyrektora Wołodymyra Zasiadczuka. Na odwrocie zapisana przez niego informacja

dotycząca Zygmunta Leskiego. Zbiory: Archiwum Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego w Łucku (ВКМ –КДБ інв. № 4691).

15

Є. Ковальчук, НауковіекспедиціїВолинського краєзнавчого музею (1929-2003 р.р.), Волинський музей:

історія ісучасність. Випуск 3. Матеріали ІІІВсеукраїнськоїнауково-практичноїконференції

присвященої75-річчю Волинського краєзнавчого музею та 55-річчю Колодяженського літературно-

меморіального музею ЛесіУкраїнки. Луцьк 2004, с. 149.

16

Юрій Мазурик, Дослідники археологічних пам’яток Волиніта їх археологічніколекціїу фондах

Волинського краєзнавчого музею,

 

Волинський музей: історія ісучасність. Випуск 3. Матеріали ІІІВсеукраїнськоїнауково-практичноїконференції присвященої75-річчю Волинського краєзнавчого музею

та 55-річчю Колодяженського літературно-меморіального музею ЛесіУкраїнки. Луцьк 2004, с. 157.

Pierwszymi poważnymi pracami Leskiego były systematyczne wykopaliska przeprowadzone

w 1934r. wraz z dr Aleksandrą Karpińską

17 na grodzisku wczesnośredniowiecznym w

Korszowie

18. W dniach 15-20 września 1936 roku wykopaliska te zakończył Zygmunt Leski

(ryc.4) wraz z Janem Fitzke odkrywając kilka wczesnohistorycznych ziemianek na grodzisku

oraz jedną na polu Jana Hryniuka

19. Niestety wyniki badań grodziska w Korszowie z lat 1934

i 1936 nie zostały opublikowane. Zygmunt Leski interesował się rownież innymi dziedzinami

muzealnictwa, m. in. etnografią Wołynia – kolekcjonował pisanki, notował spostrzeżenia na

temat zwyczajow mieszkańcow wsi Korszow, w ktorej mieszkał wraz z rodziną

20. Wspołpraca z Janem Fitzke zaowocowała intensyfikacją prac terenowych, co odzwierciedla sporządzone i

zachowane w maszynopisie „Sprawozdanie z prac archeologicznych i naukowych na Wołyniu

Wołyńskiego Towarzystwa Przyjacioł Nauk za lata 1935-1937”

21. Otoż w dniach 16-20 IX 1935 r. we wsi Derewiane pow. Rowne, na polu Zachara Jaceni, Zygmunt Leski odkopał trzy pochowki (2 kobiece ciałopalne i jeden męski częściowo nadpalony) z okresu wpływow

rzymskich. Zawierały ceramikę i ozdoby (ryc. 5).

Ryc. 5.

 

Derewiane pow. Rowne – groby z okresu rzymskiego odkryte przez Zygmunta

Leskiego w 1935 r. A – ciałopalny grob kobiecy, B – dwa groby (męski i żeński)

17

Dr Aleksandra Karpińska była asystentką prof. J. Kostrzewskiego na Uniwersytecie w Poznaniu. W czasie II wojny światowej była więźniarką hitlerowskiego obozu w Oranienburgu. Po wojnie prowadziła prace

wykopaliskowe w Starej Lubece (Niemcy), gdzie zmarła w 1953 r. (J. Kostrzewski,

Z mego życia, Wrocław-

Warszawa-Krakow 1970, s. 150-151, fot. na s. 215)

18

J. Kostrzewski, Dzieje polskich badań prehistorycznych, Poznań 1949, s. 203).

 

19

Z Otchłani Wiekow, R. XI, z. 12, s. 161.

 

20

Z. Leski, Pieczywo ludu wołyńskiego, Ziemia Wołyńska R. I, 1938, 18-21

 

21

cyt. za: Археологічна спадщина Яна Фітцке, ред. Г.В. Охріменка, Луцьк 2005, с. 112-116.

 

częściowo nadpalone. (wg „Z Otchłani Wiekow” t. XI, 1936, s. 60-61, ryc. 1 i 2).

Brązowa misa ze śladami złocenia, znaleziona przypadkowo wiosną tego roku w pobliżu

zbadanych poźniej przez Zygmunta Leskiego grobow, była eksponowana w Państwowym

Muzeum Archeologicznym w Warszawie i dostała się do jego zbiorow

22. Znalezisko

wzbudziło zainteresowanie prof. Jozefa Kostrzewskiego z Poznania, ktory prawdopodobnie

poznał Zygmunta Leskiego podczas pobytu na Wołyniu. W archiwum prof. Kostrzewskiego

zachował się odręczny szkic tej brązowej misy oraz rysunki grobow (ryc.5) wykonane na

podstawie fotografii, opublikowane w czasopiśmie „Z Otchłani Wiekow”

23. W 1937 r. (w

dniach 19-26 IV i 12-26 X.) Zygmunt Leski kontynuował rozpoczęte poprzedniego roku

przez Jana Fitzke wykopaliska w Gnidawie (przedmieście Łucka), na terenie cegielni

Gliklicha. W dniach 22-24 X 1937 r. badał na polu P. Starczewskiego w Gnidawie dużą

wczesnośredniowieczną ziemiankę ze śladami dwoch palenisk. W tym samym roku wraz z

Janem Fitzke (w dniach 5-7 .IV.) przeprowadzili wykopaliska na owczesnej ulicy

Piłsudskiego 161 w Łucku odkrywając 6 wczesnośredniowiecznych ziemianek oraz ślady

kultury wstęgowej rytej i kultury ceramiki sznurowej. O tym, że niektore prace Zygmunt

Leski prowadził wspolnie, wraz z Janem Fitzke, świadczyć może zdjęcie z wykopalisk Jana

Fitzkego w Walentynowie, opublikowane w czasopiśmie „Z Otchłani Wiekow”

24 (ryc.6).

Ryc. 6.

 

Walentynow pow. Łuck. Zygmunt Leski podczas eksploracji pieca we

wczesnośredniowiecznej ziemiance. Rok 1936. (wg „Z Otchłani Wiekow” t. XIII,

1938, s. 128, ryc. 1).

22

Z. Leski, Prace archeologiczne na Wołyniu, ZOW, XI, 1936, s. 60-61, ryc. 1 i 2.

 

23

tamże

 

24

Jan Fitzke, Tegoroczne badania archeologiczne na Wołyniu, Z Otchłani Wiekow R. XIII, 1938 r. s. 126, ryc. 1

 

Najprawdopodobniej przedstawia ono Zygmunta Leskiego w trakcie eksploracji pieca

odkrytego w jednej z 10 zbadanych wowczas ziemianek wczesnośredniowiecznych. Badania

prowadzono w dniach 2-8 X 1936 r. Oprocz regularnych prac wykopaliskowych

kontynuowano intensywny zwiad terenowy. Dnia 12 IX 1936 r. Jan Fitzke wraz z Zygmuntem

Leskim we wsi Wyszkow pow. Łuck lustrowali pola między drogą na Żydyczyn a odnogą

rzeki Styr. Na długości ok. 1 km zebrano ceramikę neolityczną i wczesnośredniowieczną, zaś

na polach Makutry i Nawrockiego odkryto ślady ziemianek z wymienionych czasow. Dnia 11

IV 1937 r. koło drogi z miejscowości Nieświcz do Torczyna Zygmunt Leski znalazł na polu

M. Oleksiuka niewielki kurhan. Dwa inne kurhany zostały już zniszczone podczas budowy

drogi gminnej. W celu kontynuacji rozpoczętych w 1935 r. badań na cmentarzysku z okresu

rzymskiego w Derewianem dnia 1 maja 1937 r. Zygmunt Leski uzgadniał w tej miejscowości

warunki i terminy rozpoczęcia robot. W następnym roku (1938) cmentarzysko w Derewianem

wizytował i „przeszukał” delegat Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umiejęnośi

w Krakowie Tadeusz Reyman

25. Drugiego maja 1937 r. w Nowym Żukowie pow. Rowne

Zygmunt Leski zauważył niszczenie grodziska zwanego „Zamoście”, ską brano ziemiędo

budowy grobli na stawy rybne w dolinie rzeczki Stubł. Zawiadomiony przezeńurzą

ochrony zabytkow przerwałeksploatację Do prac wykonanych przez Leskiego należ teżdodaćplany i opisy rożych przypadkowych odkryćna terytorium Łcka (np. przy ul.

Chrobrego, Trynitarskiej, Krolowej Jadwigi, Sienkiewicza, Wojewodzkiej, Jagiellońkiej, na

przedmieśiu Dworzec)

26 w znacznej mierze wykonane pod kierownictwem Jana Fitzke.

Oprocz materiałow z badań wykopaliskowych Zygmunt Leski dostarczył rownież do zbiorow

muzealnych pokaźną liczbę znalezisk luźnych (siekierki krzemienne, kamienne żarna itp.). W

drugiej połowie września 1936 r. Jan Fitzke przeprowadził wykopaliska jednego kurhanu w

Grodku koło Korszowa. Dwa kurhany w tej miejscowości zidentyfikowała dr Aleksandra

Karpińska w 1934 r. przy okazji wyżej wspomnianych wykopalisk w Korszowie

27. Jan Fitzke,

rozpoczynając w 1936 r. prace w Grodku, zastał już większy kurhan poważnie uszkodzony (w

ciągu dwoch lat od odkrycia) przez amatorskie wykopaliska Anatola Bielajewa. O tym

incydencie Jan Fitzke poinformowany został przez Zygmunta Leskiego

28. Anatol Bielajew -

25

tamże, s. 126; S. Nosek, Kampania wykopaliskowa krakowskiego ośrodka prehistorycznego w roku 1938, Z

Otchłani Wiekow, XIV, 1939, z. 1-2, s. 26.

26

Z. Leski, Nowe nabytki i badania działu przedhistorycznego Muzeum Wołyńskiego Towarzystwa Przyjacioł

Nauk w Łucku,

 

Z Otchłani Wiekow, XIII, 1938, s. 22-23

 

27

Z Otchłani Wiekow, IX, 1934, z. 3-5, s. 75-76.

 

28

Jan Fitzke, Badanie archeologiczne w Grodku, pow. Łuck, Światowit, XVII, 1936/7, s. 333.

 

właściciel Korszowa, dzierżawił w Grodku ziemię od rodziny Jarząbkowskich

29. W tym

czasie rodzina Leskich mieszkała w Łucku przy ulicy Bankowej 15. Synowie uczęszczali do

gimnazjum państwowego. Nie znamy przyczyny faktu, że 6 lipca 1939 r. Zygmunt Leski

został zarejestrowany w Wojewodzkim Biurze Funduszu Pracy w Łucku jako osoba

poszukująca pracy - bezrobotny archeolog (ryc.7).

Jednakże już w jesieni 1940 i wiosną 1941 roku wraz

z historykiem sztuki Anatolijem Dubljans’kim (1912-

1997), absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego

30,

prowadził badania wczesnośredniowiecznych osad w

Beresteczku i na grodzisku w pobliskim Peremilu.

Przy okazji zbierano zabytki etnograficzne, notując

dane folklorystyczne (pieśni, legendy)

31.

Ryc. 7.

 

Legitymacja – dowod zarejestrowania Zygmunta Leskiego w Wojewodzkiej

Ekspozyturze Funduszu Pracy w Łucku jako poszukującego pracy archeologa w 1939

roku. Zbiory: Archiwum domowe Sławomira Leskiego.

Po latach, w liście do Anatolija Syluka (obecnego dyrektora Wołyńskiego Muzeum

Krajoznawczego), metropolita Anatolij Dubljans’kyj wspominał „…

Jeszcze przed

wykopaliskami odwiedziliśmy kozackie mogiły i miejsce boju, a także pamiątki przeszłości w

samym Beresteczku. Wykopaliska w Peremilu dostarczyły bogatego materiału ceramicznego,

szklanych bransolet, grotow do strzał łuku. Do muzeum zabraliśmy wowczas 1 skrzynię tych

zabytkow, z czego ogromnie ucieszył się Leski, ktory razem z dyrektorem, mną i jeszcze jedną

osobą z muzeum brał udział w tej podroży naukowej”

 

32. Wielką zasługą Anatolija

29

Zygmunt Leski był zaprzyjaźniony z rodziną Jarząbkowskich – właścicielami majątku Grodek zakupionego

jeszcze w XIX w. od J.I.Kraszewskiego. Jan Fitzke oraz znany mu Marian Jarząbkowski z Grodka zginęli z rąk

NKWD w Katyniu (por. J. Kuśnierz,

Kapitan Wojska Polskiego Marian Jarząbkowski – ostatni właściciel Grodka

k. Łucka, dawnej posiadłości J. I. Kraszewskiego – ofiara NKWD (Katyń 1940 r.)

 

Волинський музей: історія

ісучасністьюю Науковий збірник. Випуск 3. Луцьк 2004, s. 326-332.

30

A. Dubljans’kyj byłpowojennym emigrantem, metropolitąUkraińkiej Autokefalicznej Prawosłwnej Cerkwi

w Zachodniej Europie, doktorem

honoris causa Wolnego Ukraińskiego Uniwersytetu w Monachium,

 

31

Є. Ковальчук, Науковіекспедиції….s. 149

 

32

Н. Сташенко, Анатолій Дублянський на тлідоби. Штрихи до життєпису, Волинський музей: історія ісучасність. Випуск 3. Матеріали ІІІВсеукраїнськоїнауково-практичноїконференції присвященої75-

 

Dubljans’kiego (w latach 1940-1941 r. zastęcy dyrektora d.s. naukowych) oraz Zygmunta

Leskiego był uratowanie przed rabunkiem i zniszczeniem przez czerwonoarmistow częśi

kolekcji rodzinnej Radziwiłłw z Ołki i przewiezienie jej do Łcka. Zabytki te (obrazy

słwnych malarzy zachodnioeuropejskich, stara broń stanowiąobecnie dumęMuzeum

Wołńkiego

33. Rok 1941 był okresem szczegolnie intensywnej działalności Zygmunta

Leskiego. W archiwum Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego zachował się

nieopieczętowany maszynopis z dnia 29 III 1941 r. z odręcznymi dopiskami zatytułowany

План історико-археологічноїсекціїобласноїучнівськоїекспедиції” („Plan sekcji

historyczno-archeologicznej obwodowej ekspedycji uczniowskiej

 

”)34 mowiący o

organizowaniu uczniowskiej ekspedycji, w pracach ktorej miał brać udział Zygmunt Leski.

Uczniowie mieli włączyć się do poszukiwań zabytkow archeologicznych i historycznych

regionu

35. Kierować ekspedycją mieli nauczyciele, fachowcy z muzeum i prawdopodobnie

przedstawiciele organow partyjnych. Leskiemu polecono w ciągu tygodnia określić rejony

prowadzenia prac terenowych, wyznaczyć prawdopodobną lokalizację stanowisk. Miał też

uczestniczyć w opracowaniu metod i zasad poszukiwania, zbierania, opracowania,

klasyfikacji zabytkow oraz „stworzyć pamiątkowe wydawnictwo dla uczestnikow

ekspedycji”. Miałsiętam znaleźćnapisany przez niego rozdziałdotycząy archeologii.

Rozdziałtraktująy o zabytkach historycznych opracowaćmiałinny pracownik muzeum

-Anatolij Dubljans’kyj. Zebrane przez ekspedycjęmateriał miał trafićdo Muzeum

Wołńkiego, ale najciekawsze zabytki po opracowaniu polecono odsyłćdo Kijowa.

Zaplanowano rownieżnawiąanie kontaktow naukowych z Instytutem Archeologii Akademii

Nauk URSR we Lwowie i Instytutem Historii Ukrainy w Kijowie. Do czasu wybuchu wojny

niemiecko-radzieckiej prawdopodobnie zrealizowany zostałjedynie ten ostatni postulat.

Wołńka archeologia znalazł sięw 1941 r. w polu zainteresowańnie tylko ośodka

lwowskiego, ktory prowadziłbadania wykopaliskowe w tym regionie jużw okresie

mięzywojennym (ryc.8), ale rownieżKijowskiej Akademii Nauk. 20 maja 1941 r. Instytut

Archeologii Akademii Nauk USRR wystosowałlist do Zygmunta Leskiego z propozycją

річчю Волинського краєзнавчого музею та 55-річчю Колодяженського літературно-меморіального музею

ЛесіУкраїнки. Луцьк 2004, с. 128.

33

A. Syluk, Muzeum Wołyńskie w Łucku i jego działalność w dziedzinie gromadzenia i ochrony zabytkow,

 

Zamojsko-wołyńskie Zeszyty Muzealne t. IV, Zamość 2006/7, s. 247.

34

ВКМ, інв. № ДМ-6495.

 

35

Znamienne, że w 1940 podobna akcja zrealizowana została po zachodniej stronie Bugu, w części Polski

okupowanej przez wojska hitlerowskie. W dniach 15 lipca -15 sierpnia tegoż roku z funduszy Ukraińskiego

Komitetu Narodowego oraz społeczności ukraińskiej ziemi hrubieszowskiej i bełskiej, a siłami młodzieży

ukraińskiej zgromadzonej w obozie w Turkowicach, archeolog Łew Czikałenko prowadził wykopaliska w

Czermnie-Czerwieniu (p. Л. Чикаленко,

Справоздання з розкопок в околисях стародавнього Червна влітку

1940 року,

 

Записки Наукового Товариства іменіШевченка, Том ССХХХV, ПраціАрхеологічноїкомісії

Львів 1998, s. 623-635.

nawiązania ścisłej wspołpracy naukowej. Powołano się przy tym na wiadomości od

wspołpracownikow lwowskich oraz Aleksandra Cynkałowskiego, że Leski prowadzi badania

dotyczące kultury materialnej plemion słowiańskich. Jednocześnie zaproszono Zygmunta

Leskiego na organizowaną w jesieni 1941 r. konferencję naukową poświęconą tej właśnie

tematyce.

Ryc. 8.

 

Pismo z Muzeum Historycznego we Lwowie do dyrekcji Wołyńskiego Muzeum

Krajoznawczego przekazane do realizacji Zygmuntowi Leskiemu. Lwow 04.04.1941 r.

Zbiory: Archiwum domowe Sławomira Leskiego.

Ryc. 9.

 

Pismo Instytutu Archeologii Akademii Nauk URSR w Kijowie do Zygmunta Leskiego.

Kijow 20.05.1941 r. Zbiory: Archiwum domowe Sławomira Leskiego.

Pismo zostało podpisane m. in. przez dyrektora Instytutu L. Sławina (ryc.9)

36. Kolejna prośba

Instytutu Archeologii Ukraińskiej Akademii Nauk z 24 V 1941 r. dotyczy sporządzenia

danych na temat zabytkow megalitycznych. Sprawę skierowano do realizacji przez Zygmunta

Leskiego (ryc, 10).

Ryc. 10.

 

Pismo Instytutu Archeologii Akademii Nauk URSR w Kijowie do dyrekcji

Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego przekazane do realizacji Zygmuntowi

Leskiemu. Kijow 24.05.1941 r. Zbiory: Archiwum domowe Sławomira Leskiego.

Najciekawszym z dokumentow zachowanych w zbiorach rodziny Leskich w Warszawie jest

zezwolenie na prowadzenie badań wykopaliskowych wydane w Kijowie dn. 21 maja 1941 r.

Na mocy tego pisma Zygmunt Leski miał prawo prowadzenia prac wykopaliskowych i

zwiadu archeologicznego na terenie miasta Włodzimierza Wołyńskiego oraz wsi Wolka

Kotowska, w rajonie Teremne koło Ołyki. Pismo nosi adnotację NKWD potwierdzoną

pieczęcią, że zarejestrowane zostało 27 maja 1941 r. oraz pieczęć „Silrady” Wolki Kotowskiej

i adnotację ż Leski przybyłna teren Kotowa w dniu 4 czerwca 1941 r., a 6 czerwca go

36

List został podpisany przez L. Sławina, owczesnego dyrektora Instytutu Archeologii USSR, znanego badacza

Olbii, greckiej kolonii założonej w VI w. p.n.e. u ujścia rzeki Boh i Dniepru do Morza Czarnego (por. J. Gurba,

Profesor Łazar M. Sławin w polskiej archeologii,

 

Archeologia Polski, LIII, 2008, z. 1, s. 145-147).

 

opuścił (ryc.11)

37.

Ryc. 11.

 

Zezwolenie na badania archeologiczne we Włodzimierzu Wołyńskim i Wolce

Kotowskiej wystawione na nazwisko Zygmunta Leskiego przez Ludowy Komisariat

Oświaty i Instytut Archeologii Akademii Nauk URSR w Kijowie. Kijow 21.05.1941 r.

Zarowno jesienna konferencja naukowa w Kijowie jak i wykopaliska wymienione w

zezwoleniu nie doszły do skutku z powodu rozpoczętej 22 czerwca 1941 r. inwazji

hitlerowskiej na Związek Radziecki. Okupacja niemiecka okazała się bardzo tragiczną w

skutkach dla rodziny Leskich. Od początku wojny żona Zygmunta Maria pomagała w rożny

sposob partyzantom Armii Krajowej. W 1943 r. Gestapo, otoczywszy dom w Łucku

aresztowało ją oraz synow Witolda i Aleksandra w obecności Zygmunta. Osadzono ich w

więzieniu i poddano śledztwu. Maria Leska została wraz z innymi kobietami rozstrzelana na

dziedzińcu zamku Lubarta w Łucku. Scenę jej śmierci obserwowali z okien celi synowie.

Mężczyzn Niemcy zaczęli wyprowadzać na rozstrzelanie do lasu, biorąc po 10 więźniow.

Dziesiątkę, w ktorej znaleźli się Witold i Aleksander Lescy prowadził jeden uzbrojony

żołnierz hitlerowski – jak się okazało kolega Aleksandra ze szkoły w Łucku, z pochodzenia

Niemiec. Bracia pozbawiwszy go w odpowiednim momencie życia zbiegli do lasu

37

Być może wspomniane pismo z pieczęciami NKWD ułatwiało Z. Leskiemu nie tylko poruszanie się po

terenie, ale i pomogło we wspomnianej powyżej akcji ratowania pamiątek z siedziby Radziwiłłow w pobliskiej

Ołyce.

przyłączając się do oddziałow polskiej samoobrony w okolicach Łucka. Po rozbiciu ich

oddziału partyzanckiego wrocili do Łucka, gdzie spotkali swego ojca Zygmunta. Jak

wspominał Aleksander: „…

od czasu aresztowania nas wyglądał niby tak samo, ale po tych

wszystkich wydarzeniach był to już człowiek niezdolny do normalnego życia

 

”. Tym bardziej

ż, jak relacjonowałrodzinie, sam cudem uszedłśierci z rą partyzantki ukraińkiej. Lescy

ostrzeżni, ż interesuje sięnimi Gestapo, z pomocąznajomych kolejarzy uciekli pociąiem

do Warszawy zatrzymują sięu Konopackich (siostry Zygmunta i jego szwagra), a potem do

Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie mieszkał druga siostra Zygmunta Maria Regina Piasecka.

W rodzinnym archiwum zachował się„aśiadczenie Uchodźy -

Fluchtlingsbescheinigung” (ryc.12) wydane w Czętochowie (Tschenstochau) przez włdze

Generalnej Guberni dla Zygmunta Leskiego przybyłego z Łucka.

Ryc. 12.

 

Legitymacja – zaświadczenie uchodźcy wystawione Zygmuntowi Leskiemu przez

niemieckie władze Generalnego Gubernatorstwa w Częstochowie i Piotrkowie

Trybunalskim. 22.02.1944 i 04.03.1944 r. Zbiory: Archiwum domowe Sławomira

Leskiego.

Wydano je na podstawie tymczasowego Ausweisu nr 4517 wystawionego 27.05.1942 r. w

Sienkiewiczowce (Semkewitsch). Jako miejsce aktualnego pobytu Z. Leskiego wpisano

Piotrkow Trybunalski (Petrikau). Od tej pory Zygmunt Leski zapewne nie przejawiał większej

aktywności zawodowej. Natomiast syn Aleksander zaangażował się w konspiracyjną

działalność placowki AK w Piotrkowie Trybunalskim. Po wojnie służył w wojsku polskim

biorąc udział w walkach z UPA w Bieszczadach. Po służbie wojskowej osiedlił się we wsi

Truszczanek

38 koło Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie ojciec Zygmunt posiadał 10-hektarowe

gospodarstwo. Aleksander gospodarzył wraz z ojcem, a po jego śmierci w 1965 r. stał się

spadkobiercą Zygmunta. Rownież i Aleksandra nie oszczędziły nieszczęścia – zmarła młodo

kilkuletnia corka Wiesława, druga zaś (22-letnia Monika) zginęła tragicznie w wypadku

samochodowym. Obecnie rodzinne gospodarstwo w Truszczanku prowadzi Jan Leski - wnuk

Zygmunta. Witold Leski – starszy syn Zygmunta - wybrał inną drogę kariery zawodowej. W

1946 r. z rekomendacji Polskiej Partii Robotniczej (PPR) był członkiem rady miejskiej

miasteczka Barwice na Pomorzu Zachodnim (tzw. Ziemiach Odzyskanych). W listopadzie

1946 r. objął stanowisko burmistrza po Mieczysławie Nowackim, zaś w 1947 r. ustąpił ze

stanowiska burmistrza na rzecz Jerzego Poraja

39. W Barwicach w 1948 r. urodził się syn

Witolda Sławomir. Witold był jeszcze dyrektorem kilku tworzonych w okolicach Koszalina

PGR-ow. Następnie przeniosł się do Warszawy i pracował jako redaktor w gazetach wsi

„Zielony Sztandar”, „owa Wieś”, „romada –Rolnik Polski” oraz czasopiśie PZPR

„Żcie Partii”. Po śierci pochowany zostałw katolickiej kwaterze cmentarza parafii

prawosłwnej p.w. ś. Jana Klimaka w Warszawie-Woli.

Traumatyczne przeżcia Zygmunta Leskiego w czasie II wojny śiatowej

spowodował całowite jego odsunięie sięod spraw archeologii. Mają poważy dorobek

badawczy, zasłgi dla muzealnictwa na Wołniu, szerokie znajomośi naukowe i osobiste

wśod wybitnych polskich archeologow (Jozef Kostrzewski, Tadeusz Sulimirski, G.abriel

Leńzyk, Tadeusz Reyman i inni) i architektow (profesorowie Hanna i Szymon Syrkusowie z

Politechniki Warszawskiej) usunąłsięz żcia naukowego i zostałskromnym rolnikiem na wsi

koł Piotrkowa Trybunalskiego. Dlatego jubileusz 80-lecia Muzeum Wołńkiego jest

znakomitąokazją by przypomniećpostaćpierwszego kierownika dział archeologicznego,

człwieka o szerokich horyzontach intelektualnych, zasłżnego w dziedzinie badańhistorii

Wołnia i gromadzeniu imponująych zbiorow pamiąek jego przeszłśi.

38

Wieś Gruszczanek leży około 20 km na zachod od nieistniejącej już wioski Wiatka, w ktorej urodził się ojciec

Zygmunta. Można uznać, że Zygmunt Leski powrocił w pobliże rodowego gniazda.

39

Archiwum Państwowe Szczecin. Zarząd Miejski – Miejska Rada Narodowa Barwice. Referat Ogolno-

Administracyjny. Wykaz pracownikow Zarządu Miejskiego i Sołtysow. 1947. Sygn. T-3 oraz Miejska Rada

Narodowa Barwice. Protokoły z posiedzeń MRN 1946.

wolhynia 2004 - 2019

wolhynia@wolhynia.pl